Autor: bebaks

Buza dhe qiellza e çarë

Çka janë buza dhe qiellza e çarë?

Buza e çarë është një defekt i lindjes, në të cilin buza e sipërme e një fëmije nuk formohet plotësisht dhe ka një hapje në të. Qiellza e çarë është një defekt i lindjes në të cilën qiellza e foshnjës (çatia e gojës) nuk formohet plotësisht dhe ka një hapje në të. Këto defekte të lindjes quhen çarje gojore ose çarje orofaciale (oral clefts ose orofacial clefts).

Defektet e lindjes janë kushtet shëndetësore që janë të pranishme në lindje. Ato ndryshojnë formën ose funksionin e një ose më shumë pjesëve të trupit. Defektet e lindjes mund të shkaktojnë probleme në shëndetin e përgjithshëm, si zhvillohet trupi ose si funksionon trupi. Buza dhe qiellza e çarë janë defekte të zakonshme të lindjes. Në Shtetet e Bashkuara të Amerikës rreth 1 ose 2 në 1,000 bebe (më pak se 1 për qind) lindin me buzë dhe qiellzë të çarë.

Buza e çarë dhe qiellza e çarë ndodhin shumë herët në shtatzëni. Buzët e foshnjës formohen ndërmjet 4 dhe 7 javëve të shtatzënisë, dhe forma e qiellzës ndërmjet 6 dhe 9 javëve të shtatzënisë. Çrregullimet e gojës nuk duhet të ndodhin së bashku – një foshnje mund të ketë një pa të tjera.

Si e prekin fytyrën e foshnjës buzët e çara dhe qiellza e çarë?

Disa foshnje me një buzë të çarë kanë vetëm një vrimë të vogël në buzë të sipërme. Të tjerët kanë një hapje më të madhe ose vrimë në buzë që shkon përmes buzës dhe deri në hundë. Një buzë e çarë mund të ndodhë në njërën ose të dy anët e buzës së një fëmije. Të kesh një vrimë/çarje në mes të buzës është e rrallë.

Një qiellzë e çarë mund të ndikojë në qiellzën e butë (indet e buta në pjesën e pasme të qiellzës së gojës) ose në qiellzën e fortë (pjesa e kockave të qiellzës së gojës). Në disa foshnje me qiellzë të çarë, të dy pjesët e para dhe prapa të qiellzës janë të hapura. Ndërsa te foshnjat e tjera, vetëm një pjesë e qiellzës është e hapur.

Çka e shkakton buzën dhe qiellzën e çarë?

Nuk është e sigurt se çfarë e shkakton buzën dhe qiellzën e çarë. Ato mund të shkaktohen nga një kombinim i gjërave, si gjenet dhe gjërat në mjedisin tuaj, si p.sh ushqimi, uji dhe medikamentet të cilat i përdorni. Gjenet janë pjesë e qelizave të trupit tuaj që ruajnë instruksionet për mënyrën se si trupi juaj rritet dhe funksionon. Gjenet kalojnë nga prindërit tek fëmijët.

Gjërat të cilat mund të rrisin shanset për të pasur një fëmijë me buzë dhe qiellzë të çarë janë:

Historia familjare e buzës dhe qiellzës së çarë.

Nëse të tjerët në familjen tuaj ose të partnerit tuaj kanë buzë dhe qiellzë të çarë (ato shkojnë në familjen tuaj), atëherë ju do të keni më shumë gjasa të keni një fëmijë me këto defekte të lindjes. Buza dhe qiellza e çarë janë më të zakonshme në familjet që janë aziatike, hispanike dhe amerikane vendase. Nëse keni një histori familjare të buzës ose të qiellzës së çarë, tregoni mjekut tuaj.

Pirja e duhanit ose pirja e alkoolit gjatë shtatzënisë. Gratë të cilat pijë alkool gjatë javëve të para të shtatzënisë kanë më shumë gjasa të kenë një fëmijë me një buzë të çarë ose me qiellzë të çarë në krahasim me gratë e tjera. Gratë të cilat konsumojnë alkool konsiderohen ato gra të cilat konsumojnë 4 ose më shumë pije brenda 2-3 orëve.

Mungesa e përdorimit të suplementeve/ushqimeve të mjaftueshme, si acid folik, para dhe gjatë shtatzënisë. Acidi folik është një vitaminë që çdo qelizë në trupin tuaj ka nevojë për rritje dhe zhvillim të shëndetshëm. Nëse merrni acidin folik para dhe gjatë shtatzënisë së hershme, mund të ndihmoni në mbrojtjen e fëmijës tuaj nga çarja e buzëve, dëmtimet e palcës kurrizore dhe defektet e trurit.

Keni diabetin para shtatzënisë. Diabeti është një gjendje në të cilën trupi juaj ka më tepër sheqer (të quajtur glukozë) në gjak. Diabeti para shtatzënisë quhet edhe diabet pre-ekzistues ose diabet tip 1 ose tip 2.

Përdorimi i barnave të caktuara gjatë shtatzënisë. Nëse keni epilepsi dhe përdorni medikamente (si topiramate ose acid valproik) gjatë tremujorit të parë të shtatzënisë, ju keni më shumë gjasa të keni një fëmijë me buzë të çarë (me apo pa qiellzë të çarë) sesa gratë që nuk i përdorin këto medikamente.

Të jesh obeze/e trashë gjatë shtatzënisë. Nëse jeni obeze/e trashë, ju keni një sasi të tepërt të yndyrës trupore dhe indeksi i masës trupore (i quajtur edhe BMI) është 30 ose më i lartë.

Infeksione të caktuara gjatë shtatzënisë, si rubeola (e quajtur edhe fruthit gjerman)

Çfarë mund të bëni për të parandaluar buzën dhe qiellzën e çarë tek fëmija juaj?

Ju nuk mund të parandaloni gjithmonë buzën dhe qiellzën e çarë te foshnja juaj. Por ka gjëra që mund të bëni për të ndihmuar në zvogëlimin e shanseve të fëmijës për të pasur këto defekte të lindjes:

Përdorni acid folik. Para shtatzënisë, çdo ditë merrni një multivitaminë me 400 mikrogramë të acidit folik. Gjatë shtatzënisë, çdo ditë merrni një vitaminë me 600 mikrogramë të acidit folik.

Mos pini duhan ose alkool. Alkooli përfshin birrë, verë dhe pije alkoolike.

Bëni një kontroll paraprake. Kjo është një vizitë/kontroll mjekësore përpara shtatzënisë për të siguruar që jeni të shëndetshëm kur të mbeteni shtatzënë.

Mbani një peshë të shëndetshme para shtatzënisë dhe bisedoni me mjekun tuaj për të fituar një sasi të shëndetshme të peshës gjatë shtatzënisë.

Bisedoni me mjekun tuaj për të siguruar që çdo medikament që merrni është i sigurt gjatë shtatzënisë.

Kur të mbeteni shtatzënë, filloni kujdesin e hershëm dhe të rregullt të shtatzënisë.

Mbroni veten nga infeksionet. Bisedoni me mjekun tuaj për të siguruar që të gjitha vaksinat tuaja janë të përditësuara, veçanërisht për rubeolën. Vaksinat ndihmojnë të ju mbrojnë nga infeksione të caktuara. Lani duart shpesh.

Si janë diagnostikuar buzët dhe qiellza e çarë?

Shumica e foshnjave janë diagnostikuar me buzë dhe qiellza të çarë pas lindjes. Disa foshnje me lloje të caktuara të buzëve dhe qiellzës së çarë nuk mund të diagnostikohen deri vonë. Por gjatë shtatzënisë, mjeku juaj mund të shohë buzën ose qiellzën e çarë në një ultratingull. Ultratingulli është pajisje e cila përdor valët e zërit dhe përmes ekranit tregon një figurë të foshnjës brenda mitrës.

Çfarë probleme mund të shkaktojnë buzët dhe qiellza e çarë për fëmijën tuaj?

Foshnjat dhe fëmijët me buzë dhe qiellza të çarë mund të kenë: Probleme dentare Infeksione të veshit dhe probleme të dëgjimit Probleme të ushqyerjes Probleme me të folurit

Si janë trajtuar buzët dhe qiellza e çarë?

Në shumicën e rasteve, fëmijës tuaj mund t’i riparohet goja dhe qiellza përmes një intervenimi të vogël kirurgjik. Secili fëmijë është i ndryshëm, por zakonisht është më mirë nëse foshnjës i bëhet ndërhyrja kirurgjike e buzës para se të bëhet 1 vjeç, ndërsa për qiellzë duhet të pret derisa të mbush 18 muaj. Kirurgjia mund të ndihmojë në përmirësimin e pamjes së fytyrës së një fëmije dhe mund të ndihmojë me frymëmarrjen, dëgjimin dhe zhvillimin e të folurit. Me rritjen e fëmijës ka me qenë e nevojshme edhe ndërhyrja kirurgjike, andaj ata gjithashtu mund të kenë nevojë për kujdes nga disa ofrues të shëndetit, si dentistët, mjekët, terapistët e gjuhës/logopedët dhe kirurgët që specializohen në kujdes për foshnjat me probleme të shkaktuara nga qiellza dhe buzët e çara.

FOSHNJA IME KA VDEKUR. SI DO TA PËRBALLOJ KËTË?

Material i ofruar me mirësjellje nga March of Dimes (i përshtatur për Kosovën)

Vdekja e një foshnjeje është një nga gjërat më të dhimbshme që mund të ndodhë në një familje. Kjo nuk është e drejtë. Foshnjat nuk supozohet të vdesin. Ato përfaqësojnë fillimin e jetës, jo fundin.

Foshnja juaj mund të ketë vdekur në mitrën tuaj, në fillim ose më vonë gjatë shtatzënisë tuaj. Ose fëmija juaj mund të ketë vdekur gjatë lindjes apo menjëherë pas lindjes. Ju mund të jeni tronditur nga ndjenjat tuaja. Por duhet ta dini se ju nuk jeni vetëm në këtë periudhë të pikëllimit. Ne ndihemi shumë keq për humbjen tuaj. Ne shpresojmë se mund t’ju ndihmojmë që ta përballoni vdekjen e fëmijës tuaj duke lexuar këta artikuj.

Informatat që gjenden këtu mund t’ju ndihmojnë ju dhe familjen tuaj ta kuptoni pikëllimin dhe ndjenjat tuaja dhe të mësoni se si të kërkoni ndihmë. Këto japin sugjerime për t’u ballafaquar me familjen dhe miqtë, përderisa ju jeni të pikëlluar dhe për mënyrën se si të ndihmoni fëmijët tuaj të tjerë të kuptojnë humbjen e familjes tuaj.

Ne gjithashtu ofrojmë një udhëzues për baballarët që kanë përjetuar humbje dhe për miqtë dhe familjen e dikujt që ka përjetuar humbje.

Dhe në fund, kur të jeni gati, janë sugjerimet se si ju dhe familja juaj mund ta mbani mend fëmijën tuaj. Ne shpresojmë që kjo ju ndihmon të shëroheni… dhe kur ju jeni gati, të mendoni për të ardhmën.

Është e rëndësishme që të kujdeseni për vetën

• Hani ushqim të shëndetshëm. Hani fruta dhe perime, bukë dhe pasta të bëra nga gruri, dhe pulë dhe mish me sasi të vogël yndyre. Qëndroni larg nga ushqimi i pashëndetshëm, ushqimi i shpejtë dhe ëmbëlsirat e shumta.
• Bëni diçka aktive çdo ditë. Bëni shëtitje. Dilni jashtë për një kohë.
• Mundohuni që t’i përmbaheni rutinës suaj të rregullt. Zgjohuni dhe shkoni në shtrat në kohën e zakonshme.
• Qëndroni larg alkoolit (birrës, verës, koktejeve të bëra me verë dhe pijeve alkoolike) dhe kafeinës (në kafe, çaj, sodë dhe çokollatë). Këto mund t’ju bëjnë që të ndiheni keq dhe të flini vështirë. Në vend të këtyre, pini ujë ose lëng.
• Mos pini duhan. Pirja e duhanit është e keqe për ju dhe partnerin tuaj. Gjithashtu, edhe pirja pasive e duhanit (tymi nga cigaret e dikujt tjetër) është e dëmshme.
• Mos harroni se pas shtatzënisë, trupit të femrës i duhet kohë për t’u kthyer përsëri në gjendjën normale. Nëse foshnja ka vdekur vonë gjatë shtatzënisë, femra mund të ketë gjakderdhje, dhe gjinjtë e saj mund të kenë qumësht. Në qoftë se këto gjëra janë duke ju ndodhur juve apo gruas tuaj, konsultohuni me mjekun tuaj.

Si t’i shprehni ndjenjat tuaja?

• Bisedoni për foshnjën dhe ndjenjat tuaja, për humbjen tuaj me partnerin tuaj, familjën dhe miqtë.
• Bisedoni me mjekun tuaj për të parë nëse ata mund t’ju rekomandojnë ndonjë këshillues. Ndonjëherë është e dobishme të bisedoni me dikë tjetër përveç familjes dhe miqve tuaj.
• Bisedoni me udhëheqësin tuaj fetar ose shpirtëror. Besimet tuaja shpirtërore mund të jenë një ngushëllim për ju gjatë kësaj kohe.
• Kontaktoni qendrën tuaj lokale të Beba-ks për të caktuar një takim konfidencial, sy më sy vetëm me një mjek ose mami.
• Vizitoni komunitetin tonë online për të ndarë historinë tuaj dhe për të lexuar lidhur me përvojën e të tjerëve; kjo gjë mund t’ju ndihmojë të mësoni nga të tjerët të cilët gjithashtu kanë përjetuar humbje.
• Mendoni për ta bërë një ceremoni përkujtimore në mënyrë që ta kujtoni foshnjën tuaj.
• Lexoni libra dhe poezi ose dëgjoni muzikë që ju pëlqen dhe ju duket inkurajuese.
• Shkruani mendimet dhe ndjenjat tuaja në një ditar. Ju gjithashtu mund të shkruani letra apo poezi për foshnjën tuaj. Tregojini foshnjës tuaj se si ndjeheni dhe sa shumë ju mungon.
• Bëni një album ose një kuti kujtimesh si shenjë e një kujtimi të dashur të foshnjës tuaj, ku mund të mbani fotografitë, byzylykun e spitalit apo batanijen. Mos u ngutni për të bërë ndryshime.
• Tashmë, ju mund të keni gjëra të foshnjës, siç janë rrobat, batanijet dhe mobilet. Lërini ato në vendin ku janë deri sa të ndjeheni të gatshëm t’i largoni ato.
• Mundohuni të mos bëni ndryshime të mëdha në jetën tuaj (p.sh., të shpërnguleni në ndonjë vend tjetër apo të ndërroni punën) menjëherë pas vdekjes së foshnjës tuaj. Prisni disa muaj para se të bëni ndryshime të tilla. Jepini vetes kohë për të mbajtur zi për humbjën e foshnjës tuaj.

Ku mund të ngushëlloheni gjatë kohës që mbani zi?

• Kërkoni ndihmë nga miqtë dhe familja juaj. Tregojuni atyre saktësisht se çfarë mund të bëjnë për ju. Kërkoni nga ata që t’ju ndihmojnë me kujdesin e fëmijëve, të shkojnë për të blerë ushqim, të përgatisin ushqim apo vetëm të kalojnë kohë me ju.
• Kërkoni nga mjeku juaj ose kontaktoni qendrën tuaj lokale të Beba-ks për ndihmë, nëse ju mendoni se jeni në depresion. Gjithkush ndihet i trishtuar dhe i pikëlluar ndonjëherë. Këto ndjenja mund të jenë më të shprehura pas vdekjes së një foshnjeje. Nëse ndjenjat tuaja të trishtimit janë me të vërtet të forta, zgjasin për një kohë të gjatë dhe nuk ju lejojnë ta vazhdoni jetën tuaj normale, ju mund të keni nevojë për trajtim për depresion. Këtu janë disa shenja të depresionit:

• Të pasurit pak interesim për hobitë apo aktivitetet e zakonshme
• Ndjenja e lodhjes gjatë tërë kohës
• Shtimi apo humbja e peshës
• Problemet për të fjetur apo gjumi i tepërt
• Problemet për t’u përqendruar apo për të marrë vendime
• Të menduarit për vetëvrasje apo vdekje

Ballafaqimi me të tjerët gjatë kohës që mbani zi

Është vërtet e vështirë të mendoni për t’u ballafaquar me familjen dhe miqtë, kur ju jeni duke mbajtur zi. 

Ju mund të dëshironi që njerëzit të largohen dhe t’ju lënë vetëm. Por vdekja e foshnjës suaj ndikon në familjen dhe miqtë tuaj, gjithashtu. Ata ju duan dhe dëshirojnë të ndihmojnë, por kanë frikë se mos bëjnë apo thonë diçka të gabuar. Ata mund të ndjehen të paaftë për shkak se ata nuk janë të sigurt se si t’ju ngushëllojnë dhe t’ju mbështesin juve. 

Këtu janë disa këshilla për t’ju ndihmuar të ballafaqoheni me të tjerët gjatë kohës që mbani zi:

• Tregojuni atyre se thirrjet dhe vizitat e tyre janë me rëndësi për ju.
• Tregojuni atyre nëse është në rregull apo jo që ata të bëjnë pyetje lidhur me çfarë ka ndodhur.
• Tregojuni atyre që ju keni nevojë për mbështetjen e tyre, edhe nëse ata nuk dinë gjënë më të mirë për të thënë. Të dëgjuarit e fjalëve të sinqerta si “Unë thjesht nuk di çfarë të them për t’ju bërë të ndjeheni më mirë”, ose “Unë dua t’ju ndihmoj, por nuk e di se si”, mund të jetë ngushëlluese. Ndonjëherë njerëzit mund të thonë gjëra që nuk ju ngushëllojnë juve, si p.sh. “Kjo ndodhi për të mirë.” Ose “Ju mund të keni një tjetër fëmijë.” Mundohuni të mbani mend se ata janë duke bërë më të mirën e tyre për t’ju mbështetur juve, edhe në qoftë se çfarë thonë ata ju lëndon.
• Tregojuni atyre saktësisht se për çfarë keni nevojë. A keni nevojë për dikë që t’ju dëgjojë? A keni nevojë që ata të qëndrojnë me ju në shtëpi? A keni nevojë për dikë që t’ju sjellë ushqimin apo të pastrojë rrobat tuaja? Provoni dhe tregojuni atyre gjëra të veçanta që mund të bëjnë për ta treguar mbështetjen e tyre. Për shembull, ata mund të marrin fëmijët tuaj një pasdite ose të shkojnë për të blerë ushqim.
• Kërkoni nga ata që ta përdorin emrin e foshnjës tuaj dhe ta kujtojnë atë. Tregojini se, edhe pse do të mbeteni shtatzënë dhe të keni fëmijë tjetër përsëri, ju prapë nuk do ta harroni foshnjën që ka vdekur.
• Falënderojini ata për durimin dhe mbështetjen e tyre.

Periudha e pikëllimit zgjat për një kohë. Disa njerëz presin nga ju që ta kufizoni dhimbjen tuaj ose ta kaloni atë në një kohë të caktuar. Ju keni kohë sado që është e nevojshme për ta përballuar humbjen tuaj. Edhe pse ju mund të ndjeheni më mirë me kalimin e kohës, ju nuk do ta harroni foshnjën tuaj.

Me kalimin e kohës, mbështetja nga familja dhe miqtë tuaj mund të pakësohet. Kjo nuk do të thotë se ata kanë harruar për foshnjën tuaj ose atyre nuk ju intereson. Ju ndoshta duhet t’u tregoni atyre se ju jeni ende të pikëlluar. Ata do t’ju mbështesin për aq kohë sa ata e dinë se ju keni nevojë.

Si mund t`u ndihmoni fëmijëve ta kuptojnë vdekjen dhe pikëllimin?

Fëmijët e të gjitha moshave brengosen. Ata mund të frikësohen, të lazdrohen apo të kërkojnë vëmendje të veçantë. Disa fëmijë mund të mendojnë se ata do të vdesin gjithashtu apo se ata janë fajtorë. Ata mund të përballen më mirë me pikëllimin, kur ata e dinë se çfarë është duke ndodhur. Këtu janë disa mënyra që t’u ndihmoni atyre ta kuptojnë vdekjen e foshnjës:

• Bisedoni me ta për vdekjen duke përdorur fjalë të thjeshta, të sinqerta. Ju mund të thoni gjëra të tilla si: “Foshnja nuk është rritur,” apo “Foshnja ka lindur shumë e vogël.” Mos përdorni fjalë që mund t’i hutojnë ose trembin ata, të tilla si “Foshnja është duke fjetur,” ose “Mami e ka humbur fëmijën.”
• Lexojuni atyre tregime që kanë të bëjnë me vdekjen dhe humbjen, nëse mund të gjeni.
• Inkurajoni ata që të bëjnë pyetje. Jepuni atyre sa më shumë informata që u duhen.
• Jini të vetëdijshëm për ndryshimet në sjelljën e fëmijëve tuaj. Ata mund të jenë të lënduar, të hutuar dhe të zemëruar, ashtu si ju. Fëmijët më të vegjël mund të fillojnë të jepen shumë pas prindërve apo të jenë të çuditshëm. Ata mund të veprojnë ose të bëjnë gjëra që ata nuk i kanë bërë që kur ishin më të vegjël. Fëmijët më të rritur mund të jenë të shqetësuar për shkollën, miqtë apo sportet. Ose ata mund të mos reagojnë fare për vdekjen e foshnjës. Ata gjithashtu mund të bëjnë pyetje për të cilat ju do të mendoni se janë të vrazhda apo të pakujdesshme. Këto janë reagime normale. Jini sa më të durueshëm dhe sa më të dashur që mundeni.
• Tregojuni atyre se ata nuk do të vdesin.
• Tregojuni atyre se askush nuk është fajtor për vdekjen e foshnjës.
• Kërkoni nga ata që të gjejnë mënyrat e tyre për ta kujtuar foshnjën. Fëmijët më të rritur mund të dëshirojnë të shkojnë në ceremoni përkujtimore apo në funeral. Fëmijët më të vegjël mund të vizatojnë një pikturë apo të bëjnë një kujtim të foshnjës si shenjë nga foshnja.
• Tregojuni mësuesve të fëmijëve tuaj apo kujdestarëve të tjerë se çfarë ka ndodhur në mënyrë që ata të mund t’i mbështesin fëmijët tuaj, gjithashtu.

Udhëzues për baballarët që kanë përjetuar një humbje

Material i ofruar me mirësjellje nga First Candle

Kjo ka gjasa të jetë një nga ngjarjet më të vështira në jetën tuaj, por ju mund të ndjeheni se duhet të jeni të fortë për partnerin dhe për familjen tuaj. Shoqëria jonë është e prirur t’i vë meshkujt në një rol mbështetës kur është fjala për vdekjen e një fëmije, por edhe ju jeni të pikëlluar gjithashtu. Mënyra se si ju përballeni me pikëllimin tuaj do të jetë e rëndësishme gjatë përpjekjeve tuaja për t’u shëruar dhe për të ecur më tutje. Mënyra e pikëllimit nuk është e njëjtë tek askush. Nuk ka mënyrë të drejtë ose të gabuar për t’u pikëlluar. Merrni kohën që ju duhet për të parë se çfarë funksionon për ju. Në vijim janë sugjerimet nga baballarët e tjerë në zi që mund të jenë të dobishme për ju:

• Përjetoni dhembjen tuaj. Gjeni një vend të qetë ku ju mund të jeni vetëm me mendimet dhe dhimbjën tuaj. Kjo do t’ju ndihmojë të vini në rend pyetjet “po sikur” dhe “pse” që jehojnë në kokën tuaj.
• Qani. Të qarit është një reagim normal dhe i nevojshëm për pikëllimin, edhe për meshkujt. Të qarit mund t’ju bëjë të ndjeheni më mirë duke lehtësuar tensionin nga brendësia e trupit tuaj. Nëse ju nuk ndjeheni rehat të qani në prani të të tjerëve, gjeni një vend ku ju mund të jeni vetëm dhe të lironi emocionet tuaja.
• Pranoni se kjo nuk është diçka që ju mund ta “bëni më mirë”. Pikëllimi dhe shërimi i secilit do të marrë kohë dhe do të rritet e ulet në mënyra të paparashikueshme. Jini të durueshëm me veten dhe ata rreth jush.
• Bisedoni për ndjenjat tuaja. Komunikoni me anëtarët e familjes tuaj apo me miqtë e besuar, tregojuni se ju duhet dikush për t’ju dëgjuar. Këtu përfshihet edhe gruaja juaj.
• Shprehni zemërimin tuaj në mënyra pozitive. Për meshkujt, zemërimi është ndoshta reagimi më i zakonshëm emocional i vdekjës së foshnjës. Ushtrimi apo aktivitetet e tjera fizike janë zgjedhje të mira.
• Mundohuni të mos përfshiheni më tepër se sa që duhet në sport, hobi, punë apo aktivitete sociale. Kjo vetëm do të fshehë ndjenjat tuaja. Jepini vetes hapësirë që të merreni me pikëllimin tuaj. Do të keni kohë të mjaftueshme për këto aktivitete, kur të keni arritur në një gjendje më të mirë të shërimit.
• Shmangni përdorimin e alkoolit, drogës apo marrëdhëniet seksuale jashtë marrëdhënies suaj, me qëllim për të harruar dhimbjen. Këto janë të përkohshme; ju do të ktheheni në realitet shumë shpejt.

Për më shumë këshilla dhe informata ju mund të shkarkoni broshurën e First Candle’s “Surviving Stillbirth for Fathers” këtu.

Udhëzim për miqtë ose anëtarët e familjes së dikujt që ka përjetuar humbjen e një foshnjeje

Material i ofruar me mirësjellje nga First Candle

Nëse dikush nga personat e afërt ka përjetuar vdekjen e një foshnjeje, ekzistojnë gjëra që ju mund të bëni për ta gjatë periudhës së pikëllimit dhe ballafaqimit me vdekjën e foshnjës së tyre. Neglizhenca nga miqtë dhe familja, të cilët janë të pasigurt se çfarë duhet të thonë ose të bëjnë, vetëm se e shton dhimbjen dhe izolimin e ndjerë nga prindërit të cilët janë në zi. Në vijim ju ofrojmë disa sugjerime të cilat mund t’ju ndihmojnë:

Të kujtuarit e foshnjës tuaj

Kur të jeni gati, është e rëndësishme për ju dhe familjen tuaj që ta kujtoni foshnjën tuaj në mënyra të veçanta. Edhe në qoftë se ju nuk e keni pasur rastin për ta parë, prekur apo mbajtur atë apo edhe t’i vini një emër, ka gjëra që ju mund të bëni që ju ndihmojnë juve ta kujtoni foshnjën tuaj.

Mblidhni gjërat që ju kujtojnë juve foshnjën tuaj. Këto mund të jenë figurat me ultratinguj, gjurmët e këmbëve, byzylyku i spitalit, fotot, rrobat, batanijet apo lodrat. Vini ato në një kuti të veçantë ose në një album me copa të ngjitura. Bëni diçka të veçantë për të kujtuar fëmijën tuaj. Ju mund të dëshironi të:

• Ndizni një qiri në ditë të veçanta dhe në festa.
• Luteni.
• Shkruani ndonjë poezi.
• Pikturoni.
• Mbillni një pemë apo një kopsht të vogël.
• Bëni ndonjë bizhuteri, ndoshta me gurin e muajit të lindjes së foshnjës.
• Dhuroni për një organizatë bamirëse apo jepni diçka për një fëmijë në nevojë i cili është i moshës në të cilën do të ishte fëmija juaj.
• Përfshiheni në një projekt të veçantë të dedikuar për fëmijën tuaj, si p.sh., ngritja e fondeve për të ndërtuar një rrëshqitëse në një park në emër të fëmijës tuaj ose të punoni si vullnetarë për një bamirësi lokale.
• Organizoni një ngjarje për ta nderuar foshnjën tuaj. Ky mund të jetë një shërbim përkujtimor ose funeral. Mund të bëhet në shtëpinë tuaj ose në vendin tuaj të adhurimit. Mund të jetë me vetëm disa persona apo me të gjithë miqtë dhe familjen. Kjo ngjarje mund të përfshijë varrosjen e fëmijës tuaj ose përhapjen e hirit të tij në një vend të veçantë. Një ngjarje e tillë mund t’ju japë një shans për t’i thënë lamtumirë foshnjës tuaj. Gjithashtu, një ngjarje e tillë ju jep kohë që të ndani vuajtjet e tua me familjen dhe miqtë.
• Ndani një kohë të veçantë për ta kujtuar. Zgjidhni një datë që është kuptimplotë për ju – ditëlindjen e foshnjës suaj ose ditën që vdiq. Bëni diçka vetë ose mblidhni familjen dhe miqtë për ta kujtuar fëmijën tuaj.

Çfarë mundësish kam nëse bashkëshorti im është abuziv? Asgjë nuk e justifikon dhunën në familje. Asnjëherë!

Në Kosovë qëndrimet dhe reagimet ndaj dhunës në familje po përmirësohen ngadalë. Policia dhe gjykatat janë duke u trajnuar më mirë për të reaguar, ndërsa mbrojtësit e viktimave, Qendrat për Mirëqenie Sociale dhe strehimoret duket se janë duke bërë një punë më të mirë në trajtimin e këtij problemi të madh.

Çfarë duhet të bëni nëse ju ose dikush që njihni është viktimë e dhunës në familje?

Nëse ju ndodh apo jeni dëshmitarë të sulmeve, ju inkurajojmë që të thërrisni policinë, veçanërisht nëse është një rast urgjent. Ju gjithashtu mund të telefononi në linjën falas për ndihmë: 0800 11112. Ajo drejtohet nga divizioni i Avokimit të viktimave dhe Asistencës të Zyrës së Prokurorit Publik të Kosovës. Njerëzit që përgjigjen apo njerëzit të cilët raportojnë dhunën e tillë u ndihmojnë viktimave të dhunës në familje duke i furnizuar ata me informata dhe numra të kontaktit.

Mbani në mend se në bazë të ligjeve të Kosovës “dështimi për të raportuar abuzimin e fëmijëve ose të dhunën në familje është veprë penale dhe kushdo që nuk i raporton veprat penale që ndodhin brenda një marrëdhënieje në familje mund të ndiqet penalisht.” (Rrjeti i Grave të Kosovës 2015, ‘Mjaft me arsyetime’, shih nenin 385, dështimi për të raportuar përgatitjen e veprave penale, paragrafi 3)

Cilat janë të drejtat tuaja ligjore?

Material i ofruar nga OSBE “Katalogu për Këshilla dhe Ndihmë për Viktimat e Dhunës në Familje”

Sipas Ligjit të Kosovës për Mbrojtje nga Dhuna në Familje, aktet e dhunës në familje përkufizohen si vepra apo lëshime të qëllimshme që i bën një person personit tjetër me të cilin është ose ka qenë në marrëdhënie familjare. Kjo përfshin të gjithë personat me të cilët ju jetoni apo keni jetuar më herët. Këto veprime përfshijnë, por nuk kufizohen në: a) përdorimin e forcës fizike ose presionin psikik të ushtruar ndaj anëtarit tjetër të familjes; b) çdo veprim tjetër i një anëtari të familjes që mund të shkaktojë apo kanos se do të shkaktojë dhembje fizike dhe vuajtje psikike; c) shkaktimin e ndjenjës së frikës, rrezikshmërisë personale apo cenimin e dinjitetit; d) sulmin fizik pa marrë parasysh pasojat; e) ofendimin, sharjen, thirrjen me emra ofendues dhe mënyra të tjera të shqetësimit të vrazhdë; f) përsëritjen e vazhdueshme të sjelljeve me qëllim të përljës së personit tjetër; g) marrëdhëniet seksuale pa pëlqim dhe keqtrajtimin seksual; h) kufizimin e kundërligjshëm të lirisë së lëvizjes ndaj personit tjetër; i) dëmtimin apo shkatërrimin e pasurisë dhe kanosjen që ta bëjë këtë; j) vënien e personit tjetër në pozitën që ai të frikësohet për gjendjen fizike, emocionale dhe ekonomike; k) hyrjen apo largimin me dhunë nga banesa e përbashkët apo banesa e personit tjetër; dhe l) rrëmbimin. (Ligji Nr. 03/L-182 për mbrojtje nga dhuna në familje, 2010, në: http://www.assembly-kosova.org/common/docs/ligjet/2010-182-eng.pdf. Neni 2, paragrafi 1.2.)

Ligji për Mbrojtje nga Dhuna në Familje ofron një sërë masash ligjore që synojnë mbrojtjen e viktimave të dhunës në familje. Ligji përcakton koncepte të tilla si dhuna në familje dhe marrëdhëniet familjare dhe shpjegon cilat lloje të masave të mbrojtjës dhe urdhrave ekzistojnë, si dhe procedurat që duhet ndjekur për t’i fuqizuar ato.

Në çfarë mënyre ju mbron ligji ju dhe/ose fëmijët tuaj ndaj dhunës në familje?

Material i ofruar nga OSBE “Katalogu për Këshilla dhe Ndihmë për Viktimat e Dhunës në Familje”

Masat mbrojtëse janë masa të lëshuara nga gjykata apo policia për të mbrojtur një person i cili i është ekspozuar dhunës duke ndryshuar rrethanat të cilat mund ta lejojnë kryesin të kryejë më shumë akte dhune. Masat mbrojtëse, ndër tjerash, mund të kufizojnë vizitat e kryesve të veprave në vendet e tyre të banimit dhe mund të ndalojnë kryesit që t’i shohin fëmijët e tyre. Këto masa lëshohen për kohëzgjatjen e urdhërit për mbrojtje. Pasi që masat mbrojtëse të përfundojnë, ato nuk do të ndikojnë më të drejtat e pronësisë apo të drejtat e kujdestarisë së kryesit.

Gjykata komunale mund të nxjerrë urdhëra të mbrojtjes dhe urdhëra për mbrojtje emergjente që përmbajnë një ose më shumë masa mbrojtëse. Policia e Kosovës mund të lëshojë urdhëra për mbrojtje të përkohshme emergjente që përmbajnë vetëm disa prej masave mbrojtëse.

Kërkesën për urdhër mbrojtjeje mund ta paraqes:

• Viktima e dhunës në familje;
• Përfaqësuesi i autorizuar i viktimës;
• Mbrojtësi i viktimës (me pëlqimin e palës së mbrojtur);
• Përfaqësuesi i qendrës për mirëqenie sociale të komunës ku viktima ka vendbanimin apo vendqëndrimin, kur viktima është person i mitur;
• Organizata joqeveritare (OJQ), që është i njohur me gjendjen e viktimës.

Policia e Kosovës është përgjegjëse për të siguruar se kryesi i respekton masat mbrojtëse. Shkelja e urdhërit për mbrojtje është veprë penale dhe i akuzuari dënohet me gjobë dhe me burgim.

Për t’u informuar më shumë dhe lexuar raportin e plotë nga OSBE-ja, “Katalogu për Këshilla dhe Ndihmë për Viktimat e Dhunës në Familje” vizitoni uebfaqen: http://www.osce.org/kosovo/88708?download=true

Cilat janë përgjegjësitë e policisë?

Material i ofruar me mirësjellje nga OSBE “Katalogu për Këshilla dhe Ndihmë për Viktimat e Dhunës në Familje”

Policia e Kosovës është përgjegjëse për të reaguar ndaj çfarëdo raportimi të akteve apo kërcënimeve për të kryer akte të dhunës në familje ose ndaj çfarëdo shkeljeje të urdhërit për mbrojtje, urdhërit për mbrojtje emergjente ose urdhërit për mbrojtje të përkohshme, pavarësisht se kush e raporton atë. Pavarësisht kryerjes së ndonjë krimi apo arrestimit të ndonjë personi, policia do të bëjë një raport për incidentin dhe do të sigurojë një kopje të raportit të viktimës apo përfaqësuesit ligjor.

Përveç lëshimit të urdhrave të mbrojtjes së përkohshme emergjente, Policia e Kosovës është përgjegjëse për përdorimin e mjeteve të arsyeshme për të mbrojtur viktimat e dhunës në familje dhe për të parandaluar dhunën e mëtejshme, siç janë:

• Krijimi i një linje të posaçme telefonike për raportimin e rasteve të dhunës në familje;
• Pajisja e viktimës apo përfaqësuesit ligjor të viktimës me kontakt zyrtar të policit hetues, në rastet kur viktima ka nevojë për ndihmë të mëtejshme. Në rast se nuk ka polic të hetimit, atëherë ndonjë nëpunës tjetër do të ndihmojë viktimën;
• Informimi i viktimës, përfaqësuesit ligjor ose mbrojtësit të viktimës për të drejtat e viktimës në përputhje me ligjin për dhunën në familje, duke përfshirë të drejtën për të kërkuar urdhrin për mbrojtje të përkohshme emergjente;
• Informimi i viktimës lidhur me shërbimet e ndihmës ligjore, psikologjike dhe ndihmave të tjera në dispozicion nga institucionet qeveritare si dhe nga rrjeti i autorizuar i OJQ-ve;
• Informimi i ofruesve përkatës të shërbimeve lidhur me incidentin e dhunës në familje dhe lehtësimi i kontaktit me viktimën, me kërkesën e viktimës;
• Sigurimi i transportimit të viktimës, sipas nevojës, dhe vartësve të saj deri në:
  • një objekt të duhur mjekësor për trajtim ose kontrollim mjekësor;
  • një vendstrehim apo vendqëndrim tjetër të përshtatshëm dhe të sigurt, me kërkesën e viktimës;
• Sigurimi i mbrojtjes për personin i cili raporton incidentin, nëse është e nevojshme, në përputhje me obligimet përkatëse ligjore lidhur me mbrojtjen e dëshmitarëve;
• Largimi i kryesit nga vendbanimi ose vendqëndrimi i viktimës apo ndonjë pjese të saj (në lidhje me masën mbrojtëse të largimit nga apartamenti, shtëpia apo ndonjë ambient tjetër në të cilin jetojnë).

Pervec kesaj, policia duhet qe menjehere ta raportoje incidentin ne qendren per mireqenien sociale te komunes ku personi jeton per nje kohe te gjate ose perkohesisht ne rastet kur:

• Viktima është e moshës nën 18 vjeç ose kur nuk ka zotësi të veprimit;
• Veprat e dhunës në familje janë aq serioze sa ndikojnë në qetësinë ose sigurinë e personit të moshës nën 18 vjeç apo që nuk ka zotësi të plotë të veprimit dhe jeton në të njëjtin vend me të pandehurin.

Çfarë janë strehimoret dhe cilat janë shërbimet e tyre?

Material i ofruar nga OSBE “Katalogu për Këshilla dhe Ndihmë për Viktimat e Dhunës në Familje”

Strehimorja është një vend i sigurtë ku viktimat e dhunës në familje dhe fëmijët e tyre mund të qëndrojnë përkohësisht dhe e cila siguron mbrojtje dhe shërbime të tjera. Strehimoret aktualisht ekzistojnë në Gjakovë, Gjilan, Mitrovicë, Pejë, Prishtinë dhe Prizren dhe strehojnë viktimat nga komunitetet në të gjithë Kosovën.

Viktimat mund të qëndrojnë në strehimore për gjashtë muaj. Kjo kohë mund të zgjatet sipas marrëveshjes me Ministrinë e Punës dhe Mirëqenies Sociale.

Strehimoret zakonisht, në mesin e shërbimeve të tjera, u ofrojnë viktimave akomodim, ushqim, veshmbathje, këshillim (këshilla psiko-sociale dhe ligjore), mbështetje mjekësore, trajnime profesionale (të gjuhës, kompjuterit, internetit, leximit dhe shkrimit, qepjes, gatimit, parukerisë, rrobaqepësisë), edukim shëndetësor, shërbime për të kërkuar punë, si dhe aktivitete për fëmijë (muzikë, vizatim, vallëzim). Strehimoret patrullohen nga policia dhe kanë marrëveshje të ndryshme të sigurisë.

Disa strehimore gjithashtu kontribuojnë në parandalimin e dhunës në familje, duke organizuar aktivitete ndërgjegjësuese dhe vizita në terren në zonat rurale. Disa strehimore gjithashtu janë të përfshira në monitorim dhe avokim për një kornizë ligjore dhe politike në Kosovë që financohet siç duhet dhe i mbron viktimat e dhunës në familje. Disa të tjera kryejnë vizita të rregullta te viktimat pasi ata të kthehen në familjet e tyre ose të pavarësohen.

Si mund ta ndihmoj një mik apo anëtar të familjes i cili është viktimë e dhunës në familje?

• Bisedoni me personin viktimë të abuzimit dhe pyeteni se si mund ta ndihmoni. Nëse janë mjaftueshëm të vjetër, inkurajoni ata që të kërkojnë mbështetje dhe këshillim. Kujtojani atyre se nuk është faji i tyre. Askush nuk meriton të abuzohet.
• Mos gjykoni dhe mos i thoni viktimës çfarë të bëjë. Dëgjoni dhe besoni çfarë thonë ata. Keni durim!
• Shpesh, viktimat e dhunës në familje janë të izoluar dhe pa mbështetje. Ndihmoni që kontaktet e tyre jashtë të përmirësohen dhe të ruhen.
• Ndihmoni atë dhe fëmijët e saj që të jenë të sigurtë. Flisni me të lidhur me mënyrat për ta bërë këtë dhe inkurajojeni atë që të mendojë vet rreth këtyre mënyrave.
• Telefononi linjën falas për ndihmë, 0800 11112, për të marrë më shumë informata lidhur me atë që mund të bëhet. Kjo mund të jetë mënyrë më e sigurtë se sa përpjekja për të ndërhyrë drejtpërdrejt, e cila mund të jetë e rrezikshme si për ju ashtu edhe për viktimën. Nëse jeni të shqetësuar për masat ndëshkimore, fshini historinë tuaj të thirrjeve pasi ta keni bërë ndonjë thirrje të tillë.

Për më shumë informata

• Telefononi në linjën falas për ndihmë: 0800 11112, të drejtuar nga divizioni i Avokimit të viktimave dhe Asistencës të Zyrës së Prokurorit Publik të Kosovës për më shumë informata dhe numra të kontaktit.
• Ju do të gjeni adresën, emailin dhe numrin e telefonit të të gjitha institucioneve publike (si Zyrtarët për Mbrojtjen e Viktimave), strehimoreve dhe OJQ-ve që punojnë në çështjet e dhunës në familje në secilën komunë të Kosovës në faqet 24-54 të “Katalogut për Këshilla dhe Ndihmë për Viktimat e Dhunës në Familje” të OSBE-së.
• Rrjeti i Grave të Kosovës ka qenë në krye të shërbimit, mbrojtjes dhe promovimit të të drejtave të grave dhe vajzave në Kosovë që nga viti 1996. Ju mund të lexoni raportin e tyre, “Mjaft më me arsyetime” duke klikuar këtu.

DHUNA NË FAMILJE

Dhuna në familje (e njohur edhe si dhunë apo abuzim nga partneri juaj) asnjëherë nuk është në rregull. Për fat të keq, shumë gra dhe fëmijë përjetojnë abuzimin. Gjatë shtatzënisë dhe amësisë së re, gratë janë në një gjendje veçanërisht të pambrojtur. Hulumtimet tregojnë se më shumë se 30% e dhunës në familje fillon në shtatzëni dhe abuzimi ekzistues mund të përkeqësohet gjatë shtatzënisë ose pas lindjes (NHS-UK).

Çfarë është dhuna në familje?

Dhuna në familje mund të bëhet nga kushdo, por më së shpeshti janë burrat ata që kryejnë abuzimin ndaj grave dhe fëmijëve. Megjithatë, në Kosovë nënat sikurse edhe etërit  mund të shkaktojnë dhunë (edhe pse fizikisht më të lehta) kundër fëmijëve të tyre të vegjël. 

Abuzimi mund të jetë në forma të ndryshme: fizik, seksual, emocional apo psikologjik.

Për shembull, një partner abuziv mund t’ju shkaktojë dhimbje emocionale duke ju quajtur me emra ose duke ju fajësuar vazhdimisht për diçka që nuk e keni bërë. Abuzuesi mund të përpiqet të kontrolloj sjelljen tuaj duke mos ju lejuar ta vizitoni familjen dhe miqtë tuaj ose duke ju thënë gjithmonë se çfarë duhet të bëni. Abuzimi emocional mund t’ju bëjë të ndjeheni të frikësuar ose në  depresion, të hani ushqime jo të shëndetshme, ose të fitoni zakone të këqija siç janë pirja e duhanit ose alkoolit.

Një partner abuziv mund të përpiqet të dëmtojë trupin tuaj. Ky abuzim fizik mund të përfshijë goditjen, goditjen me shuplakë, shkelmimin, ngulfatjen, shtyerjen apo edhe tërheqjen për flokësh. Ndonjëherë, abuzuesi synon ta godasë gruan shtatzënë në stomak/bark. Ky lloj i dhunës jo vetëm që mund të të dëmtojë, por gjithashtu mund të rrezikojë tejmase fëmijën tuaj të palindur.

Abuzimi seksual përfshin detyrimin që të keni marrëdhënie seksuale (akte seksuale pa pëlqimin tuaj) dhe keqtrajtimin seksual.

Si mund të dini nëse jeni në marrëdhënie abuzive?

Është e zakonshme për çiftet të fjalosën herë pas here. Por, dhuna dhe abuzimi emocional janë të ndryeshme nga konfliktet e vogla që ndodhin tek çiftet. Pyesni veten:

• A më përul partneri im gjithmonë dhe më bën të ndihem keq për veten time?
• A më ka shkaktuar partneri im dëm apo dhimbje në trupin tim?
• A më kërcënon partneri im, fëmijën, fëmijët e mi të tjerë apo veten?
• A më qorton partneri im për veprimet e tij? A më thotë se unë jam fajtor dhe për atë më ka goditur?
• A po bëhet partneri im më i dhunshëm me kalimin e kohës?
• A më ka premtuar partneri im se nuk do të më lëndojë më, por akoma e bën atë?

Nëse jeni përgjigjur “Po” në ndonjërën prej këtyre pyetjeve, mund të jeni në marrëdhënie jo të shëndoshë.

Burimi: March of Dimes

Sa e zakonshme është dhuna në familje në Kosovë?

Fatkeqësisht është shumë e zakonshme në Kosovë:

• Mbi 40% e grave (dhe më pak se 10% e burrave) kanë deklaruar së kanë përjetuar dhunë në familje në vitin 2015. (Rrjeti i Grupeve të Grave të Kosovës 2015, ‘Mjaft më me arsyetime’)
• Tre në çdo pesë fëmijë nën moshën dy vjeç përjetojnë agresion psikologjik apo ndëshkim fizik në Kosovë. Shkalla është e ngjashme për fëmijët deri në moshën 14 vjeç. (Agjencia e Statistikave të Kosovës 2014, ‘Anketa Klaster me Tregues të Shumëfishtë e Kosovës 2013-2014’)

Pavarësisht se shumica e kosovarëve besojnë se dhuna në familje është një sjellje e turpshme, ajo është “normalizuar” në Kosovë, që do të thotë se është pranuar dhe/ose injorohet. Për shembull, një në tre gra (të moshës 15-49 vjet) beson se burri justifikohet në goditjen apo rrahjën e gruas së tij në të paktën një nga rrethanat e mëposhtme: (1) kur ajo del nga shtëpia pa i treguar atij, (2) kur ajo nuk kujdeset për fëmijët, (3) kur ajo fjaloset verbalisht me të, (4) kur ajo nuk pranon të ketë marrëdhënie seksuale me të, (5) kur ajo e djeg ushqimin.

Sa më e varfër dhe më pak e arsimuar që jeni në Kosovë, gjasat janë më të mëdha të mendoni se dhuna në familje është e pranueshme. Për gratë pa arsim formal, shkalla e pranimit të dhunës në familje është pothuajse 80%. (Agjencia e Statistikave të Kosovës, 2014. “Anketa Klaster me Tregues të Shumëfishtë e Kosovës 2013-2014.’)

Dhuna në familje gjatë shtatzënisë

A është abuzimi i rrezikshëm për fëmijën tim të palindur?

Po, është i rrezikshëm, veçanërisht nëse goditeni në stomak. Sipas hulumtimit nga Organizata Botërore e Shëndetësisë, dhuna në familje gjatë shtatzënësisë është e lidhur me shkallën më të lartë të rrezikut të abortit (kur fëmija juaj vdes para 20 javëve të shtatzënisë), peshën e vogël të foshnjës së porsalindur (foshnjat e lindura me më pak se 2.5kg) dhe lindjës së parakohshme (foshnjat e lindura para javës së 37-të të shtatzënisë), e cila shkakton rreziqe të shumta shëndetësore afatgjata dhe afatshkurtra për fëmijën. Dhuna në familje mund t’i shkaktojë dëmtim apo edhe vdekje fëmijës suaj të palindur.

Si ndikon abuzimi tek gruaja shtatzënë?

Përveç të qenit e rrezikshme për fëmijën tuaj, dhuna në familje gjatë shtatzënisë është e rrezikshme për nënën. Përveç lëndimeve fizike, gratë shtatzëna që i nënshtrohen përvojës së abuzimit kanë “nivele të larta të depresionit, ankthit dhe stresit, si dhe përpjekje për vetëvrasje, mungesë të lidhjes me fëmijën dhe shkallë të ulët të ushqyerjes me gji.”

“Dhuna nga partneri intim gjatë shtatzënisë është e lidhur në mënyrë të konsiderueshme me një numër të sjelljeve shëndetësore negative gjatë shtatzënisë, duke përfshirë pirjen e duhanit, abuzimin me alkool dhe substanca, si dhe vonesa në kujdesin para lindjes” (Organizata Botërore e Shëndetësisë, “Dhuna nga partneri intim gjatë shtatzënisë: dokument informues”).

Çfarë mund ta shkaktojë abuzimin gjatë shtatzënisë?

Për shumë familje, shtatzënia mund të shkaktojë ndjenja të stresit, të cilat janë normale. Por nuk është në rregull që partneri juaj të reagojë me dhunë ndaj stresit. Disa partnerë bëhen abuzivë gjatë shtatzënisë për shkak se ata ndihen të:

• Mërzitur sepse kjo ishte një shtatzëni e paplanifikuar.
• Stresuar duke menduar për mbështetjen financiare të fëmijës së parë apo fëmijës tjetër.
• Xheloz për shkak se vëmendja juaj mund të zhvendoset nga partneri tek fëmija juaj i porsalindur ose në një marrëdhënie të re.

Dhuna në familje pas lindjes

Dhuna kundër grave

Nëse një grua përjeton abuzim gjatë shtatzënisë, ka të ngjarë që abuzimi të vazhdojë pas lindjes së fëmijës. Viktimat e dhunës në familje kanë më shumë gjasa të vuajnë nga ankthi, depresioni dhe depresioni pas lindjes, si dhe frika. Kjo mund t’ua vështirësojë grave që të kujdesen në mënyrë të duhur për fëmijët e tyre ose veten e tyre. Në Kosovë, 80% e grave që kanë përjetuar dhunën në familje kanë deklaruar se ato kishin probleme shëndetësore që rezultojnë drejtpërdrejt nga dhuna. (Rrjeti i Grupeve të Grave të Kosovës 2015, ‘Mjaft më me arsyetime’) 

Dhuna kundër fëmijëve

Nëse një grua është subjekt i dhunës në familje, ka shumë gjasa që edhe fëmija i saj të jetë subjekt i dhunës. Sipas BabyCenter “Hulumtimet tregojnë se abuzimi i fëmijëve ndodh diku nga një e treta në më shumë se tre të katërtat e familjeve në të cilat njëri partner gjithashtu abuzohet/keqtrajtohet. Edhe në qoftë se fëmija nuk abuzohet drejtpërdrejt, studimet tregojnë se fëmijët që janë dëshmitarë të një abuzimi që një i rritur e kryen ndaj tjetrit në shtëpi janë në rrezik të bëhen vetë të dhunshëm ose të hyjnë në një marrëdhënie të dhunshme kur të rriten. Ata janë gjithashtu në rrezik të lartë për depresion dhe shumë probleme të tjera psikologjike dhe të sjelljes.” (vizitoni https://www.babycenter.com/0_domestic-violence-during-pregnancy_1356253.bc?shoëAll=true)

“Studimet kanë treguar se fëmijët e ekspozuar ndaj disiplinës së dhunshme kanë pasoja të dëmshme, të cilat përcillen nga ndikimet e menjëhershme në dëm afatgjatë që fëmijët e bartin kur të rriten. Dhuna pengon zhvillimin e fëmijëve, aftësitë e të mësuarit dhe performancën në shkollë; pengon marrëdhënien pozitive, provokon vetë-vlerësim të ulët, shqetësim emocional dhe depresion; dhe, kohë pas kohe, çon në shkaktim të rrezikut dhe vetë-dëmtim.” (Agjencia e Statistikave të Kosovës, 2014. “Anketa Klaster me Tregues të Shumëfishtë e Kosovës 2013-2014”).

“Hulumtimi i RrGK për vitin 2008 ka gjetur se të anketuarit që kishin përjetuar dhunën si fëmijë, ishin më pak të prirë të kenë diplomë universitare në krahasim me ata të cilët nuk kanë përjetuar dhunë; nuk ishin të punësuar; dhe kishin të ardhura të përgjithshme më të ulëta në familje. Për më tepër, të anketuarit të cilët kishin përjetuar dhunë herët në fëmijëri ishin më të prirë të përjetojnë dhunën më vonë në jetë.” (Rrjeti i Grupeve të Grave të Kosovës 2015, “Mjaft më me arsyetime”).

Sot, më pak kosovarë besojnë se një goditje e lehtë ndaj fëmijës është një formë e pranueshme e disiplinës, por rreth një e treta ende besojnë se është në rregull. Gratë kanë më shumë se dy herë gjasa se burrat t’u bërtasin apo t’i godasin lehtas fëmijët e tyre si një formë e disiplinës. Kjo nënvizon faktin se nuk janë vetëm burrat ata që kryejnë dhunë ndaj fëmijëve të tyre. (Rrjeti i Grupeve të Grave të Kosovës 2015, “Mjaft më me arsyetime”). Kjo mund të jetë rezultat i historisë së tyre si viktima të abuzimit dhe presioneve shtesë të amësisë pasi që ato kujdesen më së shumti dhe në mënyrë të vazhdueshme për fëmijët e vegjël. Megjithatë, burrat zakonisht shkaktojnë dhunë më serioze te fëmijët se sa gratë. 

Si mund të veproni nëse ju apo dikush që ju e njihni vuan nga dhuna në familje në Kosovë?

Nuk ka asnjë arsyetim për dhunën në familje. Asnjëherë.

Qëndrimet dhe përgjigjet ndaj dhunës në familje janë duke u përmirësuar ngadalë në Kosovë. Policia dhe gjykatat janë të trajnuara më mirë për t’u përgjigjur, ndërsa mbrojtësit e viktimave, Qendrat për Mirëqenie Sociale dhe strehimoret duket se janë duke bërë një punë më të mirë në trajtimin e këtij problemi të madh.

Çfarë duhet të bëni nëse ju ose dikush që ju e njihni është viktimë e dhunës në familje?

Nëse keni përvojë ose jeni dëshmitar të dhunës ne ju inkurajojmë të lajmëroni policinë, veçanërisht nëse është një rast urgjent. Ju gjithashtu mund të telefononi në numrin pa pagesë për ndihmë: 0800 11112. Ky mirëmbahet nga Zyra për Mbrojtje dhe Ndihmë Viktimave në Zyrën e Prokurorit Publik të Kosovës. Njerëzit që përgjigjen ndihmojnë viktimat e dhunës në familje apo njerëzit të cilët raportojnë çdo dhunë të tillë, duke i furnizuar ata me informata dhe numra të kontaktit.

Mbajeni në mend se në bazë të ligjeve të Kosovës “moslajmërimi për abuzimin e fëmijëve apo dhunën në familje është një vepër penale, dhe kushdo që nuk i raporton veprat penale që ndodhin brenda një bashkësie familjare mund të mbajë përgjegjësi penale.” (Rrjeti i Grupeve të Grave të Kosovës 2015, ‘Mjaft më me arsyetime’, shih nenin 385, moslajmërimi i përgatitjes së veprave penale, paragrafi 3).

Cilat janë të drejtat tuaja ligjore?

 Materiali i OSBE-së “Katalogu për këshilla dhe ndihmë viktimave të dhunës në familje”

Sipas Ligjit të Kosovës për Mbrojtje nga Dhuna në Familje, aktet e dhunës në familje janë përcaktuar si vepra apo lëshime të qëllimshme që i bën një person personit tjetër me të cilin është në marrëdhënie familjare. Kjo përfshin të gjithë ata/ato me të cilët ju ndani, apo keni ndarë një familje. Këto akte përfshijnë, por nuk kufizohen vetëm në:

 a) përdorimi i forcës fizike ose presionin psikik

b) shkaktimi ose kërcënimi se do të shkaktojë dhembje fizike dhe vuajtje psikike kundër anëtarit tjetër të familjes

c) shkaktimi i ndjenjës së frikës apo cenimit të dinjitetit

d) sulmi fizik

e) ofendimi, sharja, thirrja me emra ofendues, dhe mënyra të tjera të shqetësimit të vrazhdë

f) përsëritja e vazhdueshme e sjelljeve me qëllim të përuljes së personit tjetër

g) marrëdhëniet seksuale pa pëlqim

h) kufizimi i kundërligjshëm i lirisë së lëvizjes ndaj personit tjetër

 i) dëmtimi i pronës apo kërcënimi  për të dëmtuar pronën e një anëtari tjetër të  familjes

j) vënia e personit tjetër në pozitën që ai/ajo të frikësohet për gjendjën e tij fizike, emocionale dhe ekonomike

k) hyrja apo largimi me dhunë i personit tjetër nga banesa e përbashkët me forcë dhe

l) rrëmbimi. (Ligji Nr 03 / L-182 për Mbrojtje nga Dhuna në Familje, 2010, në: http: //www.assembly- kosova.org/common/docs/ligjet/2010-182-alb.pdf.

Art. 2, paragrafi 1.2.)

Ligji për Mbrojtje nga Dhuna në Familje ofron një sërë masash ligjore që synojnë mbrojtjen e viktimave të dhunës në familje. Ligji përcakton koncepte të tilla si dhuna në familje dhe marrëdhëniet familjare dhe shpjegon cilat lloje të masave të mbrojtjës dhe të urdhërave ekzistojnë, si dhe procedurat që duhet ndjekur për t’i marrë ato.

Si ju mbron ligji  ju dhe/ose fëmijët tuaj kundër dhunës në familje?

Material i OSBE-së “Katalogu për këshilla dhe ndihmë viktimave të dhunës në familje“

Masat mbrojtëse janë masa të lëshuara nga gjykata apo policia për të mbrojtur një person i cili i është ekspozuar dhunës duke mënjanuar rrethanat të cilat mund të lejojnë kryesin për të kryer më shumë akte dhune. Përveç masave të tjera,masat e mbrojtjes mund të kufizojnë autorët të vizitojnë vendet e tyre të banimit dhe mund të ndalojnë autorët të shohin fëmijët e tyre. Këto masa janë lëshuar për kohëzgjatjen e urdhërit për mbrojtje. Pas përfundimit të masës për mbrojtje, nuk do të cënohen të drejtat pasurore ose të kujdestarisë së kryerësit të dhunës në familje.

Gjykata komunale mund të lëshojë urdhër për mbrojtje apo urdhër për mbrojtje emergjente ku parashihen një apo më shumë masa mbrojtëse. Policia e Kosovës mund të lëshojë Urdhër për Mbrojtje të Përkohshme Emergjente ku parashihen vetëm disa masa mbrojtëse.

Kërkesa për urdhër për mbrojtje mund të parashtrohet nga:

• Viktima e dhunës në familje

• Përfaqësuesi i autorizuar i viktimës

• Avokati i viktimës (me pëlqimin e palës së mbrojtur)

• Një përfaqësues i qendrës për mirëqenie sociale të komunës ku viktima ka

    vendbanimin apo vendqëndrimin, atëherë kur viktima është i/e mitur

• Një organizatë joqeveritare (OJQ) që ka njohuri për gjendjen e viktimës.

Policia e Kosovës ka përgjegjësi për të siguruar nëse kryerësi i dhunës në familje i bindet masës mbrojtëse. Shkelja e urdhërit për mbrojtje është vepër penale dhe kundërvajtësi do të dënohet me gjobë dhe me burgim.

Për të lexuar raportin e plotë të OSBE-së, “Katalogu për Këshilla dhe Ndihmë Viktimave të dhunës në familje” shihni: http://www.osce.org/kosovo/88708?daunload=true

Cilat janë përgjegjësitë e policisë?

 Materiali i OSBE-së “Katalogu për këshilla dhe ndihmë viktimave të dhunës në familje“

Policia e Kosovës mban përgjegjësi për t’iu përgjigjur secilit njoftim për veprat ose kërcënimet e dhunës në familje ose çfarëdo shkeljeje të urdhërit për mbrojtje, urdhërit për mbrojtje emergjente ose urdhërit për mbrojtje të përkohshme, pavarësisht se kush e njofton atë. Policia do të hartojë një raport për incidentin pavarësisht se a është kryer vepra apo jo, a është ndaluar dikush si dhe një kopje të këtij raporti ia japin viktimës apo përfaqësuesit ligjor.

Përveç lëshimit të urdhërave të përkohshëm për mbrojtje, Policia e Kosovës është përgjegjëse për përdorimin mjeteve të arsyeshme për të mbrojtur viktimën dhe për të parandaluar dhunën e vazhdueshme, si në vijim:

• Sigurimin e linjës së posaçme telefonike për raportim të dhunës në familje
• Sigurimin e kontaktit zyrtar për viktimën ose përfaqësuesin e saj ligjor me nëpunësin hetues të policisë në rast se viktima kërkon ndihmë të mëtejshme; Nëse mungon nëpunësi hetues, atëherë ndonjë nëpunës tjetër duhet t’i ndihmojë viktimës
• Informimin e viktimës, përfaqësuesit ligjor ose mbrojtësit të viktimës për të drejtat e viktimës në përputhje me ligjin për mbrojtje nga dhuna, por edhe me të drejtën për të kërkuar urdhrin për mbrojtje të përkohshme
• Informimin e viktimës lidhur me shërbimet e ndihmës ligjore, psikologjike dhe ndihmave të tjera në dispozicion nga institucionet qeveritare si dhe prej rrjetit të autorizuar të organizatave joqeveritare
• Informimin e ofruesve përkatës të shërbimeve lidhur me rastin e dhunës në familje dhe mundësimin e kontaktit me viktimën, me kërkesën e viktimës
• Sigurimin e transportit për viktimën, e sipas nevojës edhe të vartësve të saj
  
  • Në objektin e duhur mjekësor për trajtim ose kontrollim mjekësor
• • Vendstrehim apo vendqëndrim tjetër të përshtatshëm dhe të sigurt me kërkesën e viktimës;
   
• Sigurimin e mbrojtjes për atë që ka lajmëruar dhunën në përputhje me obligimet përkatëse ligjore lidhur me mbrojtjen e dëshmitarëve;
• Largimin e kryesit të veprës nga banesa ku e ka vendbanimin ose vendqëndrimin viktima apo ndonjë pjesë të saj (në rast të masës së mbrojtjes së largimit nga banesa, shtëpia apo ambiente të tjera të banimit).

Përveç kësaj, policia duhet menjëherë të raportojë për incidentin në Qendër për Mirëqenie Sociale të komunës ku personi ka vendbanimin apo vendqëndrimin në rastet kur:

• Viktima është e moshës nën tetëmbëdhjetë (18) vjeç ose nuk ka zotësi të veprimit

• Veprat e dhunës në familje janë aq të rënda sa që ndikojnë në qetësinë a sigurinë e personit të moshës nën tetëmbëdhjetë (18) vjeç ose të personit që nuk ka aftësi të plotë të veprimit dhe i cili jeton në banesën e njëjtë me kryesin e veprës.

Çfarë është strehimorja dhe cilat janë shërbimet e saj?

Materiali i OSBE-së “Katalogu për këshilla dhe ndihmë viktimave të dhunës në familje“

Strehimorja është një vend i sigurtë ku viktimat e dhunës në familje dhe fëmijët e tyre mund të qëndrojnë përkohësisht dhe e cila ofron mbrojtje dhe shërbime të tjera. Aktualisht ekzistojnë strehimore në Gjakovë, Gjilan, Mitrovicë, Pejë, Prishtinë dhe Prizren që strehojnë viktima të komuniteteve nga e tërë Kosova.

Viktimat mund të qëndrojnë për gjashtë muaj në strehimore. Kjo periudhë mund të vazhdohet në marrëveshje me Ministrinë e Punës dhe Mirëqeniës Sociale.

Përveç shërbimeve të tjera, strehimoret  zakonisht u ofrojnë viktimave strehim, ushqim, veshmbathje, këshilla (këshilla psiko-sociale dhe ligjore), mbështetje mjekësore, aftësim profesional (gjuhë, kompjuter, internet, lexim dhe shkrim, qepje, gatim, parukeri, rrobaqepësi), edukim shëndetësor, shërbime për kërkim të punës, si dhe aktivitete për fëmijët (muzikë, vizatim, vallëzim). Strehimoret patrullohen nga policia dhe kanë marrëveshje të ndryshme të tjera të sigurisë.

Disa strehimore gjithashtu kontribojnë në parandalimin e dhunës në familje, duke organizuar aktivitete për vetëdijesim dhe vizita informuese në terren në zonat rurale. Përveç kësaj, disa strehimore janë të përfshira në monitorimin dhe avokimin e një kornize ligjore dhe të politikave në Kosovë e cila është e financuar plotësisht dhe e cila ofron mbrojtje për viktimat e dhunës në familje. Disa të tjera kryejnë vizita të rregullta te viktimat, pra pasi që ato të kthehen në familjet e tyre, ose të bëhen të pavarura.

Si mund ta ndihmoj një mik apo anëtar i familjes i cili është viktimë e dhunës në familje?

• Bisedoni me personin abuzues dhe pyetni se si ju mund të ndihmoni. Nëse janë mjaft të vjetër, inkurajoni ata për mbështetje dhe këshillim. Përkujtoni ata se nuk është faji i tyre. Askush nuk meriton të abuzohet.

• Mos gjykoni dhe mos i tregoni viktimës çfarë të bëjë. Dëgjoni dhe besoni atë që thonë ata. Keni durim.

• Shpesh, viktimat e dhunës në familje janë të izoluar dhe pa mbështetje. Ndihmoni që të krijojnë ose mbajnë kontaktet e tyre me jashtë.

• Ndihmoni atë dhe fëmijët e saj për të qenë të sigurt. Flisni me të lidhur me mënyrat që ajo mund ta arrijë këtë dhe inkurajoni atë që të mendojë për veten.

• Telefononi linjën falas për ndihmë, 0800 11112, për të marrë më shumë informata në lidhje me atë se çfarë mund të bëhet. Kjo mund të jetë më e sigurt se sa përpjekja për të ndërhyrë në mënyrë të drejtpërdrejtë, e cila mund të jetë e rrezikshme si për ju ashtu edhe për viktimën. Nëse jeni të shqetësuar për pasojat, atëherë pas telefonimit të tillë, shlyeni atë numër telefoni.

Për më shumë informata

• Thirrni numrin falas të linjës ndihmëse: 0800 11112, linja funksionon në kuadër të Zyrës për Mbrojtje dhe Ndihmë Viktimave pranë zyrës së Kryeprokurorit publik të Kosovës. 
• Ju do të gjeni adresën, email’in dhe numrin e telefonit të të gjitha institucioneve publike (si të Zyrtarëve për Ndihmë), strehimoreve dhe OJQ-ve që merren me çështjet e dhunës në familje në çdo komunë të Kosovës në faqet 24-54 në katalogun e OSBE-së “Katalogu për Këshilla dhe Ndihmë Viktimave të dhunës në familje”.
• Rrjeti i Grupit të Grave të Kosovës ka qenë në krye të shërbimeve, mbrojtjes dhe promovimit të drejtave të grave dhe vajzave në Kosovë qysh prej vitit 1996. Mund të lexoni raportin e tyre, “Mjaft më me arsyetime”.