Autor: bebaks

Si mund të veproni nëse ju apo dikush që ju e njihni vuan nga dhuna në familje në Kosovë?

Nuk ka asnjë arsyetim për dhunën në familje. Asnjëherë!

Qëndrimet dhe përgjigjet ndaj dhunës në familje janë duke u përmirësuar ngadalë në Kosovë. Policia dhe gjykatat janë të trajnuara më mirë për t’u përgjigjur, ndërsa mbrojtësit e viktimave, Qendrat për Mirëqenie Sociale dhe strehimoret duket se janë duke bërë një punë më të mirë në trajtimin e këtij problemi të madh.

Çfarë duhet të bëni nëse ju ose dikush që ju e njihni është viktimë e dhunës në familje?

Nëse keni përvojë ose jeni dëshmitar të dhunës, ju inkurajojmë të lajmëroni policinë, veçanërisht nëse është një rast urgjent. Ju gjithashtu mund të telefononi në numrin pa pagesë për ndihmë: 0800 11112. Ky mirëmbahet nga Zyra për Mbrojtje dhe Ndihmë Viktimave në Zyrën e Prokurorit Publik të Kosovës. Njerëzit që përgjigjen ndihmojnë viktimat e dhunës në familje apo njerëzit të cilët raportojnë çdo dhunë të tillë, duke i furnizuar ata me informata dhe numra të kontaktit.

Mbajeni në mend se në bazë të ligjeve të Kosovës “moslajmërimi për abuzimin e fëmijëve apo dhunën në familje është një veprë penale, dhe kushdo që nuk i raporton veprat penale që ndodhin brenda një bashkësie familjare mund të mbajë përgjegjësi penale.” (Rrjeti i Grupeve të Grave të Kosovës 2015, ‘Mjaft më me arsyetime’, shih nenin 385, moslajmërimi i përgatitjes së veprave penale, paragrafi 3).

Cilat janë të drejtat tuaja ligjore?

Materiali i OSBE-së “Katalogu për këshilla dhe ndihmë viktimave të dhunës në familje”

Sipas Ligjit të Kosovës për Mbrojtje nga Dhuna në Familje, aktet e dhunës në familje janë përcaktuar si vepra apo lëshime të qëllimshme që i bën një person personit tjetër me të cilin është në marrëdhënie familjare. Kjo përfshin të gjithë ata/ato me të cilët ju ndani, apo keni ndarë një familje. Këto akte përfshijnë, por nuk kufizohen vetëm në:

a) përdorimi i forcës fizike ose presionin psikik b) shkaktimi ose kërcënimi se do të shkaktojë dhembje fizike dhe vuajtje psikike kundër anëtarit tjetër të familjes c) shkaktimi i ndjenjës së frikës apo cenimit të dinjitetit d) sulmi fizik e) ofendimi, sharja, thirrja me emra ofendues, dhe mënyra të tjera të shqetësimit të vrazhdë f) përsëritja e vazhdueshme e sjelljeve me qëllim të përuljes së personit tjetër g) marrëdhëniet seksuale pa pëlqim h) kufizimi i kundërligjshëm i lirisë së lëvizjes ndaj personit tjetër i) dëmtimi i pronës apo kërcënimi për të dëmtuar pronën e një anëtari tjetër të familjes j) vënia e personit tjetër në pozitën që ai/ajo të frikësohet për gjendjen e tij fizike, emocionale dhe ekonomike k) hyrja apo largimi me dhunë i personit tjetër nga banesa e përbashkët me forcë dhe l) rrëmbimi. (Ligji Nr 03 / L-182 për Mbrojtje nga Dhuna në Familje, 2010, në: http://www.assembly-kosova.org/common/docs/ligjet/2010-182-alb.pdf. Art. 2, paragrafi 1.2.)

Ligji për Mbrojtje nga Dhuna në Familje ofron një seri masash ligjore që synojnë mbrojtjen e viktimave të dhunës në familje. Ligji përcakton koncepte të tilla si dhuna në familje dhe marrëdhëniet familjare dhe shpjegon cilat lloje të masave të mbrojtjes dhe të urdhrave ekzistojnë, si dhe procedurat që duhet ndjekur për t’i marrë ato.

Si ju mbron ligji ju dhe/ose fëmijët tuaj kundër dhunës në familje?

Material i OSBE-së “Katalogu për këshilla dhe ndihmë viktimave të dhunës në familje”

Masat mbrojtëse janë masa të lëshuara nga gjykata apo policia për të mbrojtur një person i cili është ekspozuar dhunës duke mënjanuar rrethanat të cilat mund të lejojnë kryesin për të kryer më shumë akte dhune. Përveç masave të tjera, masat e mbrojtjes mund të kufizojnë autorët të vizitojnë vendet e tyre të banimit dhe mund të ndalojnë autorët të shohin fëmijët e tyre. Këto masa janë lëshuar për kohëzgjatjen e urdhrit për mbrojtje. Pas përfundimit të masës për mbrojtje, nuk do të cenohen të drejtat pasurore ose të kujdestarisë së kryerësit të dhunës në familje.

Gjykata komunale mund të lëshojë urdhër për mbrojtje apo urdhër për mbrojtje emergjente ku parashihen një apo më shumë masa mbrojtëse. Policia e Kosovës mund të lëshojë Urdhër për Mbrojtje të Përkohshme Emergjente ku parashihën vetëm disa masa mbrojtëse.

Kërkesa për urdhër për mbrojtje mund të parashtrohet nga:

• Viktima e dhunës në familje
• Përfaqësuesi i autorizuar i viktimës
• Avokati i viktimës (me pëlqimin e palës së mbrojtur)
• Një përfaqësues i qendrës për mirëqenie sociale të komunës ku viktima ka vendbanimin apo vendqëndrimin, atëherë kur viktima është i/e mitur
• Një organizatë joqeveritare (OJQ) që ka njohuri për gjendjen e viktimës.

Policia e Kosovës ka përgjegjësi për të siguruar nëse kryerësi i dhunës në familje i bindet masës mbrojtëse. Shkelja e urdhrit për mbrojtje është veprë penale dhe kundërvajtësi do të denohet me gjobë dhe me burgim.

Cilat janë përgjegjësitë e policisë?

Materiali i OSBE-së “Katalogu për Këshilla dhe Ndihmë Viktimave të dhunës në familje” Policia e Kosovës mban përgjegjësi për t’u përgjigjur secilit njoftim për veprat ose kërcënimet e dhunës në familje ose çfarëdo shkeljeje të urdhrit për mbrojtje, urdhrit për mbrojtje emergjente ose urdhrit për mbrojtje të përkohshme, pavarësisht se kush e njofton atë. Policia do të hartojë një raport për incidentin pavarësisht se a është kryer vepra apo jo, a është ndaluar dikush si dhe një kopje të këtij raporti ia japin viktimës apo përfaqësuesit ligjor.

Përveç lëshimit të urdhrave të përkohshëm për mbrojtje, Policia e Kosovës është përgjegjëse për përdorimin e mjeteve të arsyeshme për të mbrojtur viktimën dhe për të parandaluar dhunën e vazhdueshme, si në vijim:

• Sigurimin e linjës së posaçme telefonike për raportim të dhunës në familje
• Sigurimin e kontaktit zyrtar për viktimën ose përfaqësuesin e saj ligjor me nëpunësin hetues të policisë në rast se viktima kërkon ndihmë të mëtejshme. Nëse mungon nëpunësi hetues, atëherë ndonjë nëpunës tjetër duhet t’i ndihmojë viktimës.
• Informimin e viktimës, përfaqësuesit ligjor ose mbrojtësit të viktimës për të drejtat e viktimës në përputhje me ligjin për mbrojtje nga dhuna, por edhe me të drejtën për të kërkuar urdhrin për mbrojtje të përkohshme
• Informimin e viktimës lidhur me shërbimet e ndihmës ligjore, psikologjike dhe ndihmave të tjera në dispozicion nga institucionet qeveritare si dhe prej rrjetit të autorizuar të organizatave joqeveritare
• Informimin e ofruesve përkatës të shërbimeve lidhur me rastin e dhunës në familje dhe mundësimin e kontaktit me viktimën, me kërkesën e viktimës
• Sigurimin e transportit për viktimën, e sipas nevojës edhe të vartësve të saj
• Në objektin e duhur mjekësor për trajtim ose kontrollim mjekësor
• Vendstrehim apo vendqëndrim tjetër të përputhshëm dhe të sigurt me kërkesën e viktimës;
• Sigurimin e mbrojtjes për atë që ka lajmëruar dhunën në përputhje me obligimet përkatëse ligjore lidhur me mbrojtjen e dëshmitarëve;
• Largimin e kryesit të veprës nga banesa ku e ka vendbanimin ose vendqëndrimin viktima apo ndonjë pjesë të saj (në rast të masës së mbrojtjes të largimit nga banesa, shtëpia apo ambiente të tjera të banimit).

Përveç kësaj, policia duhet menjëherë të raportojë për incidentin në Qendër për Mirëqenie Sociale të komunës ku personi ka vendbanimin apo vendqëndrimin në rastet kur:

• Viktima është e moshës nëntëmbëdhjetë (18) vjeç ose nuk ka zotësi të veprimit;
• Veprat e dhunës në familje janë aq të rënda sa që ndikojnë në qetësinë a sigurinë e personit të moshës nëntëmbëdhjetë (18) vjeç ose të personit që nuk ka aftësi të plotë të veprimit dhe i cili jeton në banesën e njëjtë me kryesin e veprës.

Çfarë është strehimorja dhe cilat janë shërbimet e saj?

Materiali i OSBE-së “Katalogu për Këshilla dhe Ndihmë Viktimave të dhunës në familje” Strehimorja është një vend i sigurt ku viktimat e dhunës në familje dhe fëmijët e tyre mund të qëndrojnë përkohësisht dhe e cila ofron mbrojtje dhe shërbime të tjera. Aktualisht ekzistojnë strehimore në Gjakovë, Gjilan, Mitrovicë, Pejë, Prishtinë dhe Prizren që strehojnë viktima të komuniteteve nga e tërë Kosova.

Viktimat mund të qëndrojnë për gjashtë muaj në strehimore. Kjo periudhë mund të vazhdohet në marrëveshje me Ministrinë e Punës dhe Mirëqënie Sociale.

Përveç shërbimeve të tjera, strehimoret zakonisht u ofrojnë viktimave strehim, ushqim, veshmbathje, këshilla (këshilla psiko-sociale dhe ligjore), mbështetje mjekësore, aftësim profesional (gjuhë, kompjuter, internet, lexim dhe shkrim, qepje, gatim, parukeri, rrobaqepësi), edukim shëndetësor, shërbime për kërkim të punës, si dhe aktivitete për fëmijët (muzikë, vizatim, vallëzim). Strehimoret patrullohen nga policia dhe kanë marrëveshje të ndryshme të tjera të sigurisë.

Disa strehimore gjithashtu kontribuojnë në parandalimin e dhunës në familje, duke organizuar aktivitete për vetëdijesim dhe vizita informuese në terren në zonat rurale. Përveç kësaj, disa strehimore janë të përfshira në monitorimin dhe avokimin e një kornize ligjore dhe të politikave në Kosovë e cila është e financuar plotësisht dhe ofron mbrojtje për viktimat e dhunës në familje. Disa të tjera kryejnë vizita të rregullta te viktimat, pra pasi që ato të kthehen në familjet e tyre, ose të bëhen të pavarura.

Si mund ta ndihmoj një mik apo anëtar i familjes i cili është viktimë e dhunës në familje?

• Bisedoni me personin abuzues dhe pyetni se si ju mund të ndihmoni. Nëse janë mjaft të vjetër, inkurajoni ata për mbështetje dhe këshillim. Përkujtoni ata se nuk është faji i tyre. Askush nuk meriton të abuzohet. • Mos gjykoni dhe mos i tregoni viktimës çfarë të bëjë. Dëgjoni dhe besoni atë që thonë ata. Keni durim. • Shpesh, viktimat e dhunës në familje janë të izoluar dhe pa mbështetje. Ndihmoni që të krijohen ose mbajnë kontaktet e tyre me jashtë. • Ndihmoni atë dhe fëmijët e saj për të qenë të sigurt. Flisni me të lidhur me mënyrat që ajo mund ta arrijë këtë dhe inkurajoni atë që të mendojë për veten. • Telefononi linjën falas për ndihmë, 0800 11112, për të marrë më shumë informata në lidhje me atë çfarë mund të bëhet. Kjo mund të jetë më e sigurt se sa përpiqja për të ndërhyrë në mënyrë të drejtpërdrejtë, e cila mund të jetë e rrezikshme si për ju ashtu edhe për viktimën. Nëse jeni të shqetësuar për pasojat, atëherë pas telefonimit të tillë, shlyeni atë numër telefoni.

Për më shumë informata

• Thirrni numrin falas të linjës ndihmëse: 0800 11112, linja funksionon në kuadrën e Zyrës për Mbrojtje dhe Ndihmë Viktimave pranë zyrës së kryeprokurorit publik të Kosovës.
• Ju do të gjeni adresën, emalin dhe numrin e telefonit të të gjitha institucioneve publike (si të Zyrtarëve për Ndihmë), strehimoreve dhe OJQ-ve që merren me çështjet e dhunës në familje në çdo komunë të Kosovës në faqet 24-54 në katalogun e OSBE-së “Katalogu për Këshilla dhe Ndihmë Viktimave të dhunës në familje”.
• Rrjeti i Grupit të Grave të Kosovës ka qenë në krye të shërbimeve, mbrojtjes dhe promovimit të drejtave të grave dhe vajzave në Kosovë qysh prej vitit 1996. Mund të lexoni raportin e tyre, “Mjaft më me arsyetime”, duke klikuar këtu.

A MUND TË PARANDALOHEN DEFEKTET E LINDJES?

Materijal na ovoj stranici je pozajmljen od March of Dimes (prilagođen za Kosovo)

Shumica e foshnjave të lindura me defekte në lindje kanë lindur nga dy prindër pa probleme shëndetësore apo faktorë të dukshëm të rrezikut. Megjithatë, disa defekte në lindje mund të parandalohen. Këtu janë disa mënyra:

1. Konsumoni të paktën 400 mcg acid folik çdo ditë për të paktën një muaj para se të mbeteni shtatzënë dhe 600-800 mcg gjatë shtatzënisë. Këtë zakonisht mund ta gjeni në vitamina të paralindjes, por kontrolloni dozën. Ushqimet me përmbajtje të lartë të acidit folik janë disa drithëra të fortifikuara, thjerrëzat dhe fasulet/bizelet e thata, arra, avokado, perimet jeshile (brokoli, spinaqi, barishtet marule ose rrepa, bamjet, lakra e Brukselit dhe shpargu) dhe frutat agrume dhe lëngu 100%. Konsumimi i mjaftueshëm i acidit folik mund ta zvogëlojë deri në 70% rrezikun që fëmija juaj të ketë një defekt të tubit neutral, siç është spina bifida, si dhe ta zvogëlojë deri në 25% rrezikun që fëmija juaj të ketë të çara në gojë.
2. Vizitoni mjekun kur planifikoni të mbeteni shtatzënë dhe sapo të mendoni se jeni shtatzënë. Është thelbësore që gjatë shtatzënisë të vizitoheni te mjeku rregullisht (të paktën katër herë). Ata do të kryejnë teste të rëndësishme për ju dhe fëmijën tuaj, të cilat do të ndihmojnë në identifikimin e komplikimeve të mundshme, si dhe ata gjithashtu mund t’ju tregojnë se si të kujdeseni më së miri për veten dhe fëmijën tuaj që ende nuk ka lindur gjatë kësaj kohe të rëndësishme.
3. Shmangni alkoolin gjatë shtatzënisë. Meqë nuk ka një sasi të njohur të alkoolit që është e sigurt për t’u përdorur gjatë shtatzënisë, ekspertët rekomandojnë që të mos konsumoni fare alkool në mënyrë që rreziqet për fëmijën tuaj të jenë minimale. Rreziqet përfshijnë abortin, lindjen e vdekur dhe paaftësi të shumta fizike, të sjelljes, dhe intelektuale. Sa më shumë që konsumoni alkool, aq më të mëdha janë rreziqet. Konsumimi i madh i alkoolit mund ta shkaktojë sindromën alkoolike të fetusit, e cila shpie në probleme të përhershme me rritje të dobët, anomali të fytyrës dhe probleme të të mësuarit dhe sjelljes. Ju ndoshta keni konsumuar alkool para se ta kuptonit që jeni shtatzënë. Nuk ka nevojë që të shqetësoheni pa nevojë pasi rreziqet për fëmijën tuaj me gjasë janë të vogla, por duhet ta shmangni konsumimin e mëtejshëm.
4. Mos pini duhan dhe shmangni pirjen pasive të duhanit (kur thithni tym nga personi/personat që pinë duhan pranë jush). Ekspozimi ndaj tymit mund të shkaktojë çarje të buzëve/qiellzës dhe rreziqe të tjera siç janë lindja e parakohshme dhe vdekja e foshnjës. Më të mirë është që t’i shmangeni pirjes së duhanit para se të mbeteni shtatzënë, por nëse vetëm se jeni shtatzënë dhe jeni duke pirë duhan, ju ende mund ta mbroni fëmijën tuaj duke hequr dorë nga pirja e duhanit sa më shpejt të jetë e mundur.
5. Parandaloni infeksionet duke pastruar shpesh duart me sapun, sidomos gjatë përgatitjes së mishit, dhe duke shmangur takimet me njerëzit që janë të sëmurë. Gjithashtu, ju duhet që në mënyrë aktive të shmangni sëmundjet e transmetueshme seksualisht, dhe, nëse jeni ekspozuar atyre, të trajtoheni menjëherë. Infeksionet mund të shkaktojnë një varg të defekteve të lindjes.
6. Menaxhoni të gjitha gjendjet negative shëndetësore, të tilla si astma, diabeti, tensioni i lartë i gjakut, stresi dhe pesha e madhe. Bisedoni me mjekun tuaj për mënyrën se si t’i menaxhoni këto para dhe gjatë shtatzënisë. Kjo do të zvogëlojë rrezikun që ta keni një fëmijë të lindur me defekt të lindjes ose ndonjë tjetër sëmundje si rezultat i shëndetit të dobët.
7. Shmangni substancat toksike para dhe gjatë shtatzënisë. Kjo vlen si për burrat edhe për gratë, pasi që kjo mund ta rrisë rrezikun e një vargu të madh të defekteve të lindjes që ndikojnë në shumë aspekte të zhvillimit të foshnjës, duke përfshirë, ndër të tjera, trurin e tij, palcën kurrizore, traktin urinar, zemrën, sistemin nervor.
8. Shmangni disa barëra, duke përfshirë barërat me recetë dhe ato që jepen pa recetë, si dhe produktet dietike ose barishtore. Konsultohuni me mjekun tuaj para se të mbeteni shtatzënë ose sa më shpejt që të jetë e mundur gjatë shtatzënisë suaj. Ai/ajo mund të jetë në gjendje ta rekomandojë një alternativë që është e përshtatshme gjatë shtatzënisë.
9. Konsumoni 250 mcg jod çdo ditë gjatë shtatzënisë. Këtë zakonisht mund ta gjeni në vitaminat e paralindjes, por kontrolloni dozën. Ushqimet me shumë jod përfshijnë kripën e jodizuar, ushqimin e detit dhe produktet e qumështit. Por mos konsumoni edhe aq shumë. Konsumimi i tepërt apo i pakët i jodit mund ta rrisë rrezikun e çrregullimeve lidhur me tiroidet si dhe vonesat mendore.

Informacioni i mëposhtëm mbi defektet e veçanta të lindjes janë marrë nga March of Dimes (prilagođen za Kosovo). Për më shumë informacion mbi këto dhe defekte të tjera të lindjes, vizitoni March of Dimes faqen. (Lidhje me http://www.marchofdimes.org/complications/birth-defects-and-health-conditions.aspx)

KOMPLIKIMET E SHTATZËNISË

Materiali në këtë faqe është marrë nga “March of Dimes” (përshtatur për Kosovë)

Komplikimet e shtatzënisë janë gjendje shëndetësore që mund të kenë nevojë për kujdes të specializuar.

Gjatë gjithë shtatzënisë, shkoni në të gjitha kontrollat e kujdesit para lindjes, edhe nëse ndjeheni mirë. Marrja e kujdesit të rregullt para lindjes mund t’ju ndihmojë të hetoni komplikimet qysh herët – dhe ndoshta edhe t’i parandaloni ato.

Mësoni rreth komplikimeve të shtatzënisë, duke përfshirë aneminë, diabetin gestacional dhe tensionin e lartë të gjakut. Nëse keni ndonjërin nga këto gjendje, konsultohuni me mjekun tuaj për t’i mbajtur nën kontroll.

Dhe nëse keni komplikime të caktuara shëndetësore para shtatzënisë, të tilla si diabeti ose depresioni, kuptoni çfarë mund të bëni për të qenë të shëndetshme. Ka edhe mënyra si mund ta mbrojni veten nga infeksionet e zakonshme si gripi dhe helmimi nga ushqimi, që mund të shkaktojnë probleme gjatë shtatzënisë.

Kemi përfshirë hollësi rreth komplikimeve më të zakonshme të shtatzënisë. Lista më e hollësishme (vetëm në anglisht) mund të gjendet në faqen March of Dimes.

http://www.marchofdimes.org/complications/pregnancy-complications.aspx

Çfarë është ovulimi?

Ovulimi ndodh kur vezoret e një femre lirojnë një vezë, zakonisht 14 ditë para ditesë së parë të ciklit menstrual të saj. Kur një çift ka marrëdhënie seksuale dhe nuk e përdor kontrollin e lindjes rreth kohës së ovulimit, spermatozoidi i një mashkulli noton për ta takuar vezën e femrës. Procesi i depërtimit të spermatozoidit në vezë quhet fekondim ose ngjizje. Veza e fekonduar (embrioni) pastaj udhëton për në mitrën e gruas, ku implantohet në murin e mitrës dhe fillon të rritet.

Si mund ta di unë periudhën time të ovulimit?

1. Në qoftë se ciklet tuaja menstruale janë të rregullta (paraqiten në të njëjtën datë, çdo muaj): kalkulatori i ovulimit AMC mund të ju ndihmojë juve që t’i gjeni ditët në të cilat ju keni më shumë gjasa për të ovuluar. Koha më e mirë për të pasur marrëdhënie seksuale është dy ditë përpara dhe në ditën e ovulimit. Sa më shpesh që keni marrëdhënie seksuale gjatë kësaj kohe, gjasat për të mbetur shtatzënë janë më të mëdha. Kalkulatori i ovulimit

Për shembull:

• Nëse janë 28 ditë në mes të cikleve menstruale, ovulimi zakonisht ndodh në ditën e 14, dhe ditët me shkallë më të lartë të fertilitetit janë ditët 12, 13 dhe 14.
• Nëse keni cikle më të gjata, të themi 35 ditë në mes të cikleve menstruale, ovulimi ndodh në ditën e 21 dhe ditët me shkallë më të lartë të fertilitetit janë ditët 19, 20 dhe 21.
• Nëse keni cikle më të shkurtra, të themi 21 ditë në mes të cikleve menstruale, ovulimi ndodh në ditën e 7 dhe ditët me shkallë më të lartë të fertilitetit janë ditët 5, 6 dhe 7.

2. Në qoftë se ciklet tuaja menstruale nuk janë të rregullta (numri i ditëve ndryshon çdo muaj): Ekzistojnë disa metoda të gjurmimit të fertilitetit që mund të ju ndihmojnë të përcaktoni periudhën tuaj të ovulimit. Këto metoda janë radhitur më poshtë. Është e rëndësishme që të bisedoni me mjekun tuaj për të mësuar më shumë lidhur me mënyrën më efektive për përdorimin e këtyre metodave.

• Metoda e temperaturës: Përdorni një termometër bazal për të matur temperaturën e trupit çdo ditë para se të ngriheni nga shtrati. Ky është termometër që mund të mësojë ndryshimet më të vogla të temperaturës suaj. Një termometër i tillë mund të gjendet në farmaci. Temperatura juaj gjatë ovulimit ngrihet për rreth një shkallë. Gjatë kësaj ngritjeje të temperaturës, keni sa më shumë marrëdhënie seksuale që është e mundur, në mënyrë që të keni sa më shumë mundësi të mbeteni shtatzënë.
• Metoda e mukozës së qafës së mitrës: Kushtojini vëmendje mukozës në vaginën tuaj. Ajo bëhet më e hollë, më e rrëshqitshme, më e pastër dhe më e bollshme pak para ovulimit.
• Pajisja për parashikimin e ovulimit: Pajisjet për parashikimin e ovulimit testojnë urinën për substancën e quajtur hormon lutenizues (LH). Prezenca e këtij hormoni rritet çdo muaj gjatë ovulimit dhe është shkaktar që vezoret të lirojnë vezë. Pajisja do t’ju tregojë nëse LH është duke u rritur apo jo. Pajisjet për parashikimin e ovulumit mund t’i blini në farmaci.

Në qoftë se ju përdorni metodën e temperaturës apo të mukozës së qafës së mitrës, filloni të përcillni ndryshimet disa muaj para se të dëshironi të mbeteni shtatzënë. Nëse përdorni pajisjen për parashikimin e ovulimit, filloni ta përdorni atë rreth 10 ditë pas fillimit të ciklit të fundit menstrual.

Depresioni pas lindjes

Depresioni postpartal (DPP) është më i zakonshëm nga ç’mund të mendoni. Rreth 1 në 7 nëna të reja përjetojnë DPP. Shpeshherë fillon brenda 1-3 javëve pas lindjes, por kjo mund të ndodhë në çdo kohë brenda vitit të parë. Simptomat ndryshojnë, por mund të përfshijnë:

• Ndjenjat e zemërimit ose nervozizëm.
• Mungesa e interesimit për fëmijën.
• Çrregullimi i oreksit dhe gjumit.
• Të qarit dhe hidhërimi.
• Ndjenjat e fajit, turpit apo mungesës së shpresës.
• Humbja e interesimit, gëzimit apo kënaqësisë në gjërat që i keni shijuar.
• Mendimet e mundshme që dëmtojnë fëmijën ose vetveten.

Mos u shqetësoni, depresioni postpartal është i përkohshëm dhe i shërueshëm. Nëse mendoni se mund të vuani prej saj, ta dini se nuk është faji juaj, dhe ka gjëra që mund të bëni për të ndihmuar të përbaleni me të dhe të shëroheni. Nëse mendoni se keni DPP, vizitoni një mjek ose konsultohuni me qendrën Klasat për Nëna për ndonjë rekomandim tek specialisti.

A ka ndonjë gjë që mund të më bëjë të ndihem më mirë?

Ka tri gjëra që mund të filloni t’i bëni për veten tuaj që menjëherë të ndjeheni më mirë:

1. Qëndroni e shëndetshme dhe e përgatitur:
   • Bëni diçka aktive çdo ditë. Bëni një shëtitje ose kthehuni në palestër.
   • Hani ushqime të shëndetshme. Këto përfshijnë fruta, perime, bukë të zezë me fara/bukë drithi dhe mish pa dhjamë. Mundohuni të hani më pak ëmbëlsira dhe ushqime të kripura (edhe pse kjo është ajo që mund t’ju pëlqejë).
   • Pushoni sa më shumë që mundeni. Provoni të flini kur fëmija juaj fle.
   • Mos pini alkool; është depresant, që nënkupton se mund të ngadalësojë trupin tuaj dhe të ju bëjë të ndiheni më depresive.
   • Mos merrni droga të rrugës. Ato ndikojnë në mënyrën se si trupi juaj funksionon dhe mund të shkaktojnë probleme me medikamentet që i merrni për DPP.
2. Kërkoni dhe pranoni ndihmën:
   • Mbani kontakt me njerëzit që ju interesojnë dhe që kujdesen për ju. Tregojuni burrit tuaj, familjes dhe miqve se si ndjeheni.
   • Kushtoni kohë vetes tuaj. Kërkoni nga dikush që ju i besoni të kujdeset për fëmijën kështu që ju mund të dilni nga shtëpia. Vizitoni ndonjë mik, dilni jashtë ose bëni diçka që ju gëzon. Planifikoni ndonjë moment vetëm me partnerin tuaj.
3. Ulni stresin tuaj:
   • Bëni gjërat të cilat i pëlqeni para lindjes së fëmijës suaj. Dëgjoni muzikë, lexoni ndonjë libër të mirë apo shkoni në ndonjë kurs.
   • Bëni gjërat që ju bënin të ndiheni mirë për veten tuaj para se të ishit shtatzënë.
   • Mundohuni të mos bëni ndonjë ndryshim të madh në jetën tuaj menjëherë pasi ta lindni fëmijën tuaj. Këto përfshijnë lëvizjet ose ndërrimin e punëve. Ndryshimet e mëdha mund ta shtojnë stresin në jetën tuaj për të cilin nuk keni nevojë tani.

Nëse këto gjëra ndihmojnë, bukur shumë! Vazhdoni t’i bëni ato sepse në qoftë se ndaloni mund t’ju kthehen prapë simptomat. Nëse këto gjëra nuk i përmirësojnë simptomat tuaja brenda dy javësh, ju duhet patjetër të vizitoni mjekun apo të konsultoheni me qendrën Klasat për Nëna për rekomandim tek specialisti. Mund të keni nevojë për terapi shtesë, duke përfshirë edhe përshkrimet kundër depresionit. Është shumë e rëndësishme që ta merrni seriozisht DPP-në sepse mund t’jua bëjë të vështirë të kujdeseni për fëmijën tuaj dhe do të bëhet edhe më keq nëse nuk trajtohet. Nëse mendoni se po e dëmtoni fëmijën tuaj apo veten tuaj, menjëherë vizitoni mjekun.

Si do ta trajtojë mjeku DPP-në tuaj?

Mjeku së pari do t’ju bëjë disa pyetje për të ditur nëse e keni DPP-në. Mund t’ju bëjnë edhe teste për të parë nëse keni probleme të tjera shëndetësore që mund të çojnë në DPP. Për shembull, ata mund t’ju kontrollojnë hormonet tuaja tiroide sepse nivelet e ulëta të hormoneve tiroide mund të çojnë në DPP. Sa më shpejt që e vizitoni mjekun rreth DPP-së, aq më mirë. Ju mund të filloni me trajtimin që do t’ju bëjë të ndjeheni më mirë kështu që të mund të kujdeseni mirë për veten dhe fëmijën tuaj. Këto janë trajtimet që mjeku juaj mund t’ju sugjerojë:

• Këshillimi, që quhet edhe terapi. Kjo është kur ju bisedoni për ndjenjat dhe shqetësimet tuaja me një profesionist të shëndetit mendor. Ata ju ndihmojnë të kuptoni ndjenjat tuaja, zgjidhni problemet dhe të përbaleni me gjëra në jetën tuaj të përditshme.
• Barnat: DPP shpeshherë trajtohet me barna, duke përfshirë 1) barnat kundër depresionit – disa kanë efekte anësore dhe disa nuk janë të sigurta të përdorni në qoftë se jeni duke ushqyer fëmijën me gji, kështu që bisedoni me mjekun tuaj për të vendosur nëse mund ta përdorni atë bari; 2) estrogjenin – ky hormon luan një rol të rëndësishëm në ciklin tuaj menstrual dhe shtatzëni, por konsultohuni me mjekun tuaj nëse jeni duke ushqyer fëmijën me gji.

.

Depresioni gjatë shtatzënisë

Materiali në këtë faqe është marrë nga “March of Dimes” (përshtatur për Kosovë)

Depresioni është më shumë se vetëm ndjenja e të ndjerit keq për disa ditë. Ju mund të keni depresion nëse ju keni ndonjë nga këto shenja që zgjasin për më shumë se dy javë:

• Ndryshime në ndjenjat tuaja
  • Ndjeheni të pikëlluar, të pashpresë, të stërngarkuar
  • Ndjeheni të shqetësuar ose pa humor
  • Qarje të shpeshta
  • Ndjeheni të pavlefshëm apo fajtor
  • Ndryshime në jetën tuaj të përditshme
• Hani më shumë ose më pak se zakonisht
  • Keni problem me mbajtjen në mend të gjërave, koncentrim apo të merrni vendime
  • Nuk jeni në gjendje të flini ose flini tepër
  • Tërheqje nga familja dhe miqtë
  • Humbje e interesit për gjërat që zakonisht ju pëlqen të bëni
• Ndryshimet në trupin tuaj
  • Mungesa e energjisë dhe rraskapitja, ndjeheni të lodhur gjatë gjithë kohës
  • Keni kokë dhimbje, probleme me barkun apo dhimbje të tjera që nuk largohen

Nëse jeni shtatzënë dhe keni ndonjë nga këto shenja, ose nëse shenjat përkeqësohen, telefononi mjekun tuaj ose kontaktoni qendrën Beba-ks. Ka gjëra që ju bëjnë të ndiheni më mirë. Nëse brengoseni se do të lëndoni veten, telefononi mjekun tuaj menjëherë.

A mundet depresioni gjatë shtatzënisë të ndikojë në foshnjën tuaj?

Po! Nëse jeni shtatzënë dhe keni depresion që nuk është trajtuar, ju jeni të prirë të keni:

• Lindje të parakohshme.
• Foshnjë me peshë të vogël.
• Një foshnjë i cili/e është më nervoz, më pak aktiv/e dhe më pak i/e vëmendshëm/vëmendshme.

Të qenit shtatzënë mund ta përkeqësojë depresionin ose ta bëjë që të kthehet prapë, nëse ju keni qenë të trajtuar dhe ndjeheni më mirë. Nëse keni depresion të patrajtuar, ju mund të keni probleme për të kujdesur për veten gjatë shtatzënisë. Për shembull, mund të mos hani ushqime të shëndetshme dhe nuk fitoni peshë të mjaftueshme. Ju mund të anashkaloni kontrollet para lindjes ose të mos përcillni udhëzimet e mjekut. Ose mund të pini duhan, alkohol, përdorni droga të rrugës, apo të abuzoni me barnat e përshkruara. Të gjitha këto gjëra mund të ndikojnë në foshnjën tuaj para se të lindë.

Nëse keni depresion që nuk është trajtuar gjatë shtatzënisë, ju keni më shumë gjasa që të zhvilloni DPP (depresion postpartal) pas lindjes. DPP ua bën më të vështirë të kujdeseni për foshnjën tuaj. Trajtimi i depresionit gjatë shtatzënisë mund të ndihmojë në parandalimin e këtyre problemeve.

Çka e shkakton depresionin e madh?

Ne nuk jemi saktësisht të sigurt se çka e shkakton depresionin. Mund të jetë kombinim i gjërave, si ndryshimi i kimikateve në tru ose ndryshimi i hormonove. Hormonet janë kimikate që prodhohen nga trupi. Disa nga hormonet mund të ndikojnë në pjesët e trurit që kontrollojnë emocionet apo disponimin.

Disa gjëra bëjnë më shumë se të tjera që të kesh depresion. Këta quhen faktorë të rrezikut. Të kesh faktorët e rrezikut nuk do të thotë se ti do të kesh depresion. Por mund të rrisë gjasat. Bisedoni me mjekun tuaj për atë se çfarë mund të bëni për të zvogëluar rrezikun. Faktorët e rrezikut të depresionit të madh përfshijnë:

• Ju keni pasur depresion të madh ose ndonjë sëmundje mendore në të kaluarën, apo ju keni një histori familjare të depresionit apo sëmundjeve mendore.
• Ju keni pasur ngjarje stresuese në jetën tuaj, si vdekja e një të afërmi ose një sëmundje që ndikon në ju ose tek të afërmit tuaj.
• Keni probleme me partnerin tuaj, duke përfshirë dhunën në familje.
• Keni pak mbështetje nga familja dhe miqtë.
• Keni probleme financiare.
• Ju pini duhan, pini alkohol, përdorni droga të rrugës, abuzoni me barnat e përshkruara.

Si trajtohet depresioni gjatë shtatzënisë?

Depresioni mund të trajtohet në disa mënyra. Ju dhe mjeku juaj mund të vendosni për përdorimin e një trajtimi të kombinuar në vend se të përdorni vetëm një trajtim:

• Këshillimi (i quajtur edhe terapi apo terapi bisede): Kjo është kur ju bisedoni për ndjenjat dhe shqetësimet tuaja me një këshillues apo terapist. Ky person ju ndihmon të kuptoni ndjenjat tuaja, të zgjidhni problemet dhe të përballeni me gjëra në jetën tuaj të përditshme. Konsultohuni me mjekun tuaj ose kontaktoni qendrën Klasat për Nëna për një rekomandim.
• Grupet e përkrahjes: Këto janë grupe të njerëzve që takohen së bashku ose kyçen online për të ndarë përvojat e tyre për tema të caktuara. Ju mund të gjeni komunitete online të dobishme ose të kontaktoni qendrën Klasat për Nëna për të zbuluar për takimet lokale personale.
• Medikamentet: Depresioni shpesh trajtohet me medikamente të quajtura antidepresantë. Ju nevojitet përshkrimi i mjekut tuaj për këto barna. Ju mund të merrni një bari apo kombinim të barnave. Disa hulumtime kanë treguar se marrja e antidepresantëve gjatë shtatzënisë mund të vënë në rrezik foshnjën tuaj për disa probleme shëndetësore. Por nëse keni marrë antidepresant, do të ishte e dëmshme për ju ta ndërpritni. Prandaj flisni për të gjitha me mjekun tuaj për përparësitë dhe rreziqet e marrjes së antidepresantëve gjatë shtatzënisë, dhe vendosni bashkë çfarë trajtimi doni ju. Nëse jeni duke marrë antidepresantë dhe kuptoni se jeni shtatzënë, mos e ndërpritni marrjen e barnave pa biseduar së pari me mjekun. Mosmarrja e barnave mund ta dëmtojë foshnjën dhe mund të ju rikthehet depresioni.

Cilat janë shenjat dhe simptomat e tjera të çrregullimit të spektrit të autizmit?

Një fëmijë me Çrregullimin e Spektrit të Autizmit mund të ketë sfida në komunikim, aftësi sociale dhe të sjelljes, duke përfshirë:

Sfidat e komunikimit

• Ka vonesa në të folur. Disa fëmijë me Çrregullimin e Spektrit të Autizmit (ÇSA) nuk mund të flasin fare ose flasin shumë pak. Rreth 40 në 100 (40%) fëmijë me ÇSA nuk flasin aspak. Fëmijët e tjerë me ÇSA flasin mirë.

• Ka probleme duke folur me njerëz të tjerë, duke filluar një bisedë dhe duke ndarë nevojat e tij duke përdorur fjalë ose emocione tipike. Një fëmijë me ÇSA mund të flasë shumë për diçka që ai i pëlqen më tepër sesa të ketë një bisedë me një person tjetër.

• Nuk kupton shaka, ngacmime ose sarkazëm. Sarkazëm do të thotë të përdorësh fjalë të hidhura ose ngacmuese për të bërë shaka me dikë apo diçka.

• Përziejnë përemrat (thotë “ti” në vend të “unë”),

• Përsërit ose i bën jehonë fjalët ose frazat,

• Nuk duken të vetëdijshëm kur njerëzit flasin me ta, por i përgjigjen tingujve të tjerë,

• Flet me një zë të sheshtë, robotik ose flet duke ngritur zërin.

Sfidat sociale

• Shmang kontaktin me sy ose bën kontakt shumë pak me sy,

• Nuk i përgjigjet emrit të tij deri në moshën 12 muajsh,

• Nuk i përgjigjet buzëqeshjes së prindit ose shprehjeve të tjera të fytyrës, ose bën shprehje të fytyrës që nuk janë të përshtatshme,

• Nuk i shikon objektet kur dikush i tregon ato ose nuk i vë në dukje objektet për të treguar interes (si për shembull, duke treguar në një aeroplan që fluturon në qiell),

• Ka vështirësi në kuptimin e ndjenjave të njerëzve të tjerë si dhe ka vështirësi të flas për ndjenjat e tij,

• Është i interesuar për njerëzit, por nuk di të flasë, të luaj apo të lidhet me ta,

• Dëshiron të jetë vetëm ose të luaj vetëm, ka vështirësi në krijimin e miqve ose nuk ka ndonjë interes në njerëzit e tjerë,

Sfidat e sjelljes

• Nuk luan lojëra “pretendon” (si psh. të bëhet sikur ushqen një kukull), ose luan me pjesë të një lodre në vend të lodrës së tërë,

• Shqetësohet nga ndryshimet në rutinat, si për shembull, të bëjnë një ndalesë të paplanifikuar gjatë rrugës shkollë-shtëpi,

• Ka interesa ose sjellje të pazakonshme, si rreshtim i lodrave ose sendeve pa luajtur me ta ose duke u interesuar vërtet për pastruesit vakum,

• Tregon shume ndjeshmëri ose nuk tregon fare ndjeshmëri në atë se si gjërat shijojnë, tingëllojnë.

Sfida të tjera

• Është hiperaktiv (shumë aktiv) ose ka probleme në të qëndruarit ulur ose ka probleme në të përqendruarit.
• Është impulsiv (vepron pa menduar fillimisht).
• Nuk ka frikë nga gjërat e rrezikshme, por ka shumë frikë nga gjërat e padëmshme.
• Është i dhunshëm.
• Shpesh zemërimin e tij, si duke e goditur kokën ose duke e kafshuar veten.
• Ka zakone të ndryshme sa i përket ushqimit dhe gjumit. Disa fëmijë me Çrregullim të spektrit të autizmit mund të hanë vetëm disa ushqime. Të tjerë mund të duan të hanë gjëra jo ushqimore, si papastërtitë ose gurët. Ky lloj i problemit quhet pica. Pica është një çrregullim i të ushqyerit e cila ka të bëjë me ngrënien e gjërave jo ushqimore si: flokët, papastërtitë, shkumësat, ngjyrat, gomat, hirin etj 

Çfarë është monitorimi zhvillimor?
Në çdo vizitë të fëmijës, profesionisti shëndetësor i foshnjës tuaj kërkon nga ju ti njoftoni rreth procesit të zhvillimit ose problemeve dhe bisedon me ju për ndonjë shqetësim që mund të keni në lidhje me zhvillimin e fëmijës suaj. Kjo quhet monitorim ose mbikëqyrje zhvillimore. Profesionisti shëndetësor kontrollon fëmijën tuaj gjatë moshës shkollore dhe madje edhe më vonë në jetë, në qoftë se ai ka probleme me aftësitë sociale, të mësimit ose të sjelljes. Nëse fëmija juaj ka probleme që dalin gjatë monitorimit zhvillimor, ai/ajo ka nevojë për ekzaminim zhvillimor.

Çfarë është ekzaminimi zhvillimor?
Ekzaminimi zhvillimor është një test i shkurtër që kontrollon nëse një fëmijë po mëson aftësitë bazë ose ka vonesa. Gjatë këtij ekzaminimi, ofruesi i kujdesit shëndetësor i fëmijës tuaj bën një kontrollë të shkurtër për të parë shenja të problemeve. Gjatë ekzaminimit, profesionisti shëndetësor  mund t’ju bëjë disa pyetje si dhe mund të bisedojë dhe luan me fëmijën tuaj për të parë se si luan, mëson, flet, sillet dhe lëviz. Një vonesë në cilëndo nga këto fusha mund të jetë një shenjë e një problemi. Akademia Amerikane e Pediatrisë (AAP) rekomandon që të gjithë fëmijët të kontrollohen për vonesat zhvillimore dhe aftësitë e kufizuara gjatë vizitave të rregullta të fëmijëve në:

• muajin e 9-të
• muajin e 18-të
• muajt 24 ose 30-të

Nëse ofruesi i kujdesit shëndetësor i fëmijës suaj nuk e bën këtë lloj ekzaminimi zhvillimor, ju mund t’i kërkoni ofruesit që të bëhet. Disa foshnje mund të kenë nevojë për kontrollë shtesë nëse ata janë në rrezik të lartë për probleme zhvillimore, sepse ato kanë lindur para kohe ose me peshë të vogël (më pak se 2 kg) ose për arsye të tjera, sikur të kenë një vëlla apo motër me ASD. Nëse ofruesi i kujdesit shëndetësor mendon se fëmija juaj mund të ketë ÇSA, ai/ajo ka nevojë për një vlerësim të plotë përpara se t’i bëhet një diagnozë.

Si diagnostikohet çrregullimi i spektrit të autizmit?

Ofruesit e ndryshëm të kujdesit shëndetësor vlerësojnë fëmijën tuaj për diagnostikimin e ÇSA.

Ofruesit e kujdesit shëndetësor përfshijnë:

• Pediatër – Ky është një profesionist që ka trajnime të posaçme në zhvillimin e fëmijës dhe në kujdesin për fëmijët me nevoja të veçanta.
• Neurolog i fëmijëve – Është një mjek që trajton trurin, palcën kurrizore dhe nervat tek fëmijët.
• Psikiatër i fëmijëve ose psikolog i fëmijëve – Janë profesionistë të shëndetit mendor të cilët kanë trajnim të veçantë për të u kujdesur për fëmijët me probleme emocionale ose mendore.
• Terapist profesional – Është një specialist i cili ndihmon njerëzit të mësojnë të kryejnë aktivitete të përditshme. Për fëmijët, kjo mund të jetë si larja e dhëmbëve, veshja, veshja e këpucëve ose të mësojnë për të përdorur një laps.
• Fizioterapeuti – Është një specialist i cili krijon programe ushtrimi për të ndihmuar ndërtimin e forcës dhe ndihmën me lëvizjen.
• Terapist i të folurit – Është një specialist i cili ndihmon njerëzit me probleme në të folur dhe gjuhësore.

Për të vlerësuar fëmijën tuaj, ofruesit e kujdesit shëndetësor mund të:

• Bisedojnë me ju për shëndetin e fëmijës tuaj dhe historinë e zhvillimit.
• Shikojnë lojën e fëmijës suaj dhe bashkëveprojnë me të.
• Bëjnë një test fizik dhe testim të dëgjimit. Çdo fëmijë me vonesë në të folur ose ÇSA duhet të i bëhet një test dëgjimi.
• Kontrollojnë aftësitë zhvillimore të fëmijës suaj, duke përfshirë aftësitë motorike (lëvizje), aftësitë gjuhësore, aftësitë sociale dhe aftësitë njohëse. Aftësitë motorike përfshijnë ecjen dhe shkrimin. Aftësitë njohëse janë të mësuara, të menduara dhe aftësitë për zgjidhjen e problemeve. Një fëmijë mund të ketë çrregullim të spektrit të autizmit nëse aftësitë e tij sociale dhe gjuhësore janë shumë më të dobëta sesa aftësitë e tij motorike dhe njohëse.
• Vlerësojnë aftësitë gjuhësore të fëmijës tuaj duke kontrolluar fjalorin, shqiptimin (mënyrën se si janë thënë fjalët) dhe se si ajo ndjek rregullat shoqërore për gjuhën (si përdorimi i shprehjeve të fytyrës dhe kontakti me sy, ose duke u përfshirë në bisedë).

Ofruesit e fëmijës suaj mund të përdorin teste mjekësore për të parë nëse fëmija juaj ka një gjendje mjekësore me shenja ose simptoma që janë të ngjashme me ÇSA. Kjo përfshin:

• Testet gjenetike për të kontrolluar kushtet, si sindroma e brishtë X apo sindromi Rett. Sindroma Rett është një sëmundje e rrallë gjenetike që ndikon kryesisht tek vajzat dhe shkakton probleme në zhvillim dhe në sistemin nervor (truri, palca kurrizore dhe nervat).
• Teston për të kontrolluar nivelet e plumbit në gjakun e fëmijës suaj. Nivelet e larta të plumbit mund të shkaktojnë probleme serioze, si dëmtimi i trurit dhe vonesat në zhvillim.
• Elektroencefalogram (i quajtur edhe EEG) ose imazhe rezonancë magnetike (i quajtur edhe MRI). EEG regjistron aktivitetin elektrik në trurin e foshnjës. MRI është një pajisje mjekësore që jep një pamje të detajuar të brendësisë së trupit tuaj.
• Testi për kontrollimin e çrregullimeve metabolike. Këto janë kushtet shëndetësore që ndikojnë në metabolizmin e trupit të fëmijës. Metabolizmi është gërshetimi i reaksioneve kimike dhe atyre fizike që ndodhin në organizmin tonë, ose thënë më qartë, metabolizmi i shndërron kaloritë që marrim nga ushqimi në energji. Kjo mund të shkaktojë paaftësi intelektuale dhe zhvillimore.

Si trajtohet çrregullimi i spektrit të autizmit?

Nuk ka kurë për Çrregullimin e Spektrit të Autizmit. Por disa fëmijë mund të kenë përmirësim nëse trajtohen sa më parë. Përveç shërbimeve të ndërhyrjes së hershme, fëmijët me ÇSA mund të kenë nevojë për trajtime të tjera, duke përfshirë:

• Medikamentet: Ndërsa medikamentet nuk mund të kurojnë ÇSA, disa medikamente mund të ndihmojnë disa fëmijë me ÇSA që të funksionojnë më mirë. Asnjë fëmijë me ÇSA nuk është i njëjtë, por bisedoni me ofruesin e kujdesit shëndetësor të fëmijës tuaj për të parë nëse ndonjë ilaç mund të ndihmojë fëmijën tuaj.
• Sjelljet dhe mënyrat e trajtimit të komunikimit dhe terapisë:
  • Analiza e sjelljes së aplikuar (e quajtur edhe ABA): Kjo është një qasje e trajtimit që nxit sjelljet pozitive dhe dekurajon sjelljet negative për të ndihmuar një fëmijë të përmirësohet në aftësi të caktuara. Gjatë ABA, një trajner kërkon një fëmijë të bëjë diçka dhe merr një përgjigje (sjellje) nga fëmija. Nëse fëmija përgjigjet me sjelljen e duhur, ajo merr një shpërblim, si një lodër apo karamele.
  • Dallimet zhvillimore, individuale, qasja e bazuar në marrëdhënie (e quajtur edhe DIR ose “floortime”): Kjo lloj terapie ndihmon një fëmijë të kuptojë ndjenjat dhe të krijojë marrëdhënie me kujdestarët. Gjithashtu fokusohet në atë se si një fëmijë merret me pamjet, tingujt dhe erërat. Kjo terapi bëhet në dysheme në nivelin e fëmijës. Fëmijët luajnë me terapistët dhe prindërit për të ndihmuar në zhvillimin e aftësive dhe marrëdhënieve të tyre.
• Terapia profesionale: Kjo ndihmon një fëmijë të mësojë aftësi si veshja, ngrehja, pastrimi dhe lidhja me njerëzit.
• Terapia e ndjesisë së integrimit: Kjo është një lloj terapie profesionale që ndihmon një fëmijë të merret me informacione ndijore, si pamje, tinguj dhe erë. Kjo mund të ndihmojë një fëmijë që shqetësohet nga tinguj të caktuar ose që nuk i pëlqen të preket. Gjithashtu mund të ndihmojë me problemet e ushqyerjes.
• Terapia e të folurit: Kjo ndihmon një fëmijë të mësojë aftësitë e komunikimit, si të kuptuarit e gjuhës dhe të qenit në gjendje të shprehë veten përmes fjalës. Terapeutët shpesh përdorin tabela dhe gjeste për të ndihmuar një fëmijë të zhvillojë këto aftësi.
• Sistemi i shkëmbimit të fotografive (i quajtur edhe PECS): Kjo përdor fotot ose simbolet për të mësuar aftësitë e komunikimit. Fëmijët mësojnë të përdorin simbolet e fotografive për të pyetur dhe për t’u përgjigjur pyetjeve dhe për të pasur një bisedë.
• Trajtimi dhe edukimi i fëmijëve autik si dhe fëmijëve të tjerë me probleme në komunikim (e quajtur edhe TEACCH): TEACCH përdor shenja vizuale për të mësuar aftësitë. Për shembull, kartat e fotografive mund të ndihmojnë mësimin e një fëmije për të veshur duke ofruar informacionin hap pas hapi.

Mjekësi plotësuese dhe alternative:

Për të ndihmuar në administrimin ose lehtësimin e simptomave, disa prindër dhe ofruesit e kujdesit shëndetësor të ÇSA përdorin trajtime të ndryshme nga ato që një pediatër zakonisht rekomandon. Këto quhen mjekësi plotësuese dhe alternative (Complementary and Alternative Medicine – CAM).

Dietat speciale janë një lloj CAM për fëmijët me ÇSA, por nuk ka kërkime të mjaftueshme për t’i rekomanduar ato. Këto dieta janë të bazuar në idenë se alergjitë e ushqimit, ndjeshmëria e ushqimit ose mos marrja e mjaftueshme e vitaminave dhe mineraleve përmes ushqimit mund të shkaktojnë shenjat dhe simptomat e ÇSA.

Trajtimet e tjera CAM nuk janë studiuar dhe mund të jenë të rrezikshme. Para se të filloni ndonjë trajtim, bisedoni me ofruesin e kujdesit shëndetësor të fëmijës tuaj.

Çka e shkakton çrregullimin e spektrit të autizmit?

Ne nuk i dimë të gjitha shkaqet e ÇSA. Hulumtimet sugjerojnë që ÇSA mund të zhvillohet tek një fëmijë para, gjatë dhe menjëherë pas lindjes. Nevojiten më shumë kërkime mirëpo në këto gjëra mund të luajnë një rol:

• Ndërlikimet e shtatzënisë: Disa kërkime tregojnë se mund të ketë një lidhje midis ÇSA dhe komplikacioneve të shtatzënisë që çojnë në lindje të ulët, lindje të parakohshme ose lindje cesareane/me operacion.
• Marrja e barnave të caktuara si acid valproik ose thalidomid, gjatë shtatzënisë. Marrja e këtyre barnave gjatë shtatzënisë ka qenë e lidhur me një rrezik më të lartë për të pasur një fëmijë me Çrregullim të Spektrit të Autizmit.
• Mosha e prindërve: Fëmijët e lindur nga prindër më të vjetër kanë më shumë gjasa të kenë ÇSA.
• Gjenet e lidhura me Çrregullimin e Spektrit të Autizmit: Studiuesit po studiojnë një numër gjenesh që mund të lidhen me ÇSA. Një gjen është pjesë e qelizave të trupit që ruan udhëzimet për mënyrën se si rritet dhe punon trupi juaj. Gjenet kalojnë nga prindër tek fëmijët. Fëmijët të cilët kanë një vëlla apo motër me ÇSA kanë më shumë gjasa të kenë ÇSA.
• Gjendja gjenetike ose kromozomale: Një gjendje gjenetike është shkaktuar nga një gjen që është ndryshuar nga forma e tij e rregullt. Një gjen mund të ndryshojë më vete, ose gjeni i ndryshuar mund të kalojë nga prindër tek fëmijët. Çrregullimi i spektrit të autizmit ndodh më shpesh tek fëmijët të cilët gjithashtu kanë kushte të caktuara gjenetike ose kromozomale, si sindroma e Fragile X ose skleroza tuberoze.

A shkaktojnë vaksinimet çrregullim të spektrit të autizmit?

Jo. Vaksinoni foshnjën tuaj pasi që nuk shkakton autizëm. Ju mund të keni dëgjuar për vaksinat që përmbajnë “thimerosal”, një substancë kimike që përmban merkur. Hulumtimet tregojnë se vaksinat me thimerosal nuk shkaktojnë autizëm. Thimerosal nuk përdoret më në vaksina, përveç në disa vaksina kundër gripit. Nëse keni nevojë për më shumë informacion, bisedoni me ofruesin e kujdesit shëndetësor të foshnjës suaj.

Çrregullimi i spektrit të autizmit

Ky artikull është marrë nga March of Dimes

Çrregullimi i spektrit të autizmit (i quajtur edhe ÇSA) është një paaftësi zhvillimore që mund të shkaktojë sfida të mëdha sociale, të komunikimit dhe të sjelljes.

Njerëzit me Çrregullimin e spektrit të autizmit (ÇSA) mund të komunikojnë, ndërveprojnë, sillen dhe mësojnë në mënyra të ndryshme nga shumica e njerëzve të tjerë. Disa njerëz me ÇSA kanë aftësi të forta për mësimin, mendimin dhe zgjidhjen e problemeve; të tjerët kanë sfida të mëdha me këto aftësi. Disa njerëz me ÇSA kanë nevojë për shumë ndihmë në jetën e tyre të përditshme, por të tjerë kanë nevojë për më pak ndihmë.

Foshnjat e lindura para kohe (foshnjat e lindura para javës së 37-të të shtatzënisë) mund të kenë më shumë gjasa të tregojnë shenja ose simptoma të ÇSA-së se sa foshnjat e tjera. Ofruesit e kujdesit shëndetësor ndonjëherë mund të zbulojnë ÇSA tek një fëmijë në moshën 18 muajshe ose edhe më të vogël. Deri në kohën kur një fëmijë është 2 vjeç, një ofrues i kujdesit shëndetësor mund të japë një diagnozë për ÇSA. Por shumë fëmijë nuk marrin një diagnozë përfundimtare derisa të jenë shumë më të mëdhenj. Kjo vonesë do të thotë që fëmijët me ÇSA nuk mund të marrin ndihmën e hershme për të cilën ata kanë nevojë.

Është me të vërtetë e rëndësishme të keni njohuri rreth shenjave dhe simptomave të ÇSA dhe për të marrë ndihmë për fëmijën tuaj menjëherë nëse mendoni se ai ka ÇSA. Marrja sa më e shpejtë e shërbimeve të ndërhyrjes së hershme mund të ndihmojë në përmirësimin e zhvillimit të fëmijës suaj. Këto shërbime mund të ndihmojnë fëmijët nga lindja deri në 3 vjeç të mësojnë aftësi të rëndësishme. Shërbimet përfshijnë terapi për të ndihmuar një fëmijë të flasë, të ecë, të mësojë aftësitë e vetë-ndihmës dhe të bashkëveproj me të tjerë.

Sa është i zakonshëm çrregullimi i spektrit të autizmit?

Çrregullimi i Spektrit të Autizmit prek rreth 1 në 68 fëmijë në Shtetet e Bashkuara. Ajo prek fëmijët e të gjitha prejardhjeve, por është gati 5 herë më e zakonshme tek djemtë sesa tek vajzat. Më shumë njerëz janë duke u diagnostikuar me ÇSA sot se kurrë më parë. Nuk jemi të sigurt saktësisht pse, por mund të jetë për shkak të disa arsyeve, duke përfshirë:

• Mënyrën se si ofruesit e kujdesit shëndetësor përcaktojnë dhe diagnostikojnë ÇSA-në ka ndryshuar. Një diagnozë e ÇSA tani përfshin disa kushte që dikur ishin diagnostikuar veçmas, si çrregullimi autik, çrregullimi pervaziv i zhvillimit që nuk është specifikuar ndryshe (PDD-NOS) dhe sindromi Asperger. Tani këto gjendje quhen ÇSA.
• Në të kaluarën, janë diagnostikuar vetëm fëmijët me simptoma më të rënda të ÇSA. Sot diagnostikohen edhe fëmijët me simptoma më të lehta të ÇSA.
• Njerëzit janë më të vetëdijshëm për ÇSA. Më shumë familje njohin shenjat dhe simptomat e ÇSA, kështu që më shumë fëmijë kontrollohen për të. Më shumë profesionist shëndetësor po konsultohen për ÇSA tani sesa në të kaluarën.

Si e dini nëse fëmija juaj ka çrregullim të spektrit të autizmit?

Çrregullimi i spektrit të autizmit (ÇSA) mund të jetë i vështirë për tu diagnostikuar. Nuk ka asnjë provë mjekësore, si një test gjaku, për të kontrolluar për ÇSA. Asnjë fëmijë me ÇSA nuk ka shenjat ose simptomat e njëjta. Ofruesit e kujdesit shëndetësor e diagnostikojnë ÇSA-në duke shikuar sjelljen dhe zhvillimin e fëmijës tuaj.

Fëmijët me ÇSA zakonisht tregojnë shenja ose simptoma kur janë 12 deri në 24 muaj, por disa mund të kenë ato më herët ose më vonë. Disa fëmijë me ÇSA zhvillohen normalisht derisa të jenë rreth 18 deri në 24 muajsh, por më pas ata ndalojnë të fitojnë aftësi të reja ose fillojnë të humbasin aftësitë që kanë pasur. Kjo quhet regresion.

Fëmijët mund të tregojnë shenja të ÇSA para ditëlindjes së parë nëse kanë zhvillim të vonuar. Zhvillimi i vonuar ndodh atëherë kur fëmija juaj nuk arrin arritjet e shënuara mujore. Një arritje e shënuar zhvillimore është një aftësi ose veprimtari që shumica e fëmijëve mund ta bëjnë në një moshë të caktuar. Arritjet e shënuara mujore përfshijnë të ndenjurit ulur, të ecërit, të folurit, aftësitë sociale dhe aftësitë e të menduarit.

Tregojuni ofruesit të kujdesit shëndetësor të foshnjës nëse fëmija juaj nuk po përmbush momentet e saj. Nuk është e pazakontë që një fëmijë i shëndetshëm të mbetet prapa në disa fusha ose të përparojnë në të tjera. Por foshnjat që nuk i përmbushin këto arritje mujore kanë nevojë që të kontrollohen për zhvillimin e tyre nga një ofrues i kujdesit shëndetësor:

• Shqiptimi i rrokjeve nga muaji i 12-të
• Bërja e gjesteve (si duke treguar ose duke u larguar nga bye-bye) me 12 muaj
• Përdorimi i fjalëve të vetme me 16 muaj
• Përdorimi i frazave me dy fjalë me 24 muaj
• Humbja e gjuhës ose aftësive sociale në çdo moshë

Shumica e fëmijëve me ÇSA nuk kanë probleme me arritjet e shënuara zhvillimore të hershme, si zvarritja dhe ecja në kohë. Por ata mund të kenë vonesa në fusha të tjera, si komunikimi, aftësitë sociale dhe të sjelljes. Nëse fëmija juaj tregon shenja ose simptoma të ÇSA, kjo nuk do të thotë gjithmonë se ai ka ÇSA. Fëmijët me ÇSA mund të kenë shenja dhe simptoma të ndryshme dhe ato nuk mund të kenë të gjitha shenjat dhe simptomat.

Çfarë është vëmendja e përbashkët?

Problemet me vëmendjen e përbashkët janë një nga shenjat më të hershme dhe të zakonshme të ÇSA. Vëmendja e përbashkët është kur fëmija juaj shikon përpara dhe prapa midis një objekti (ose ngjarjeje) dhe një personi. Kur një fëmijë e bën këtë për të ndarë interesin dhe për të ndërvepruar me një person tjetër, ai zhvillon aftësi që e ndihmojnë atë të lidhet me njerëz të tjerë. Shumica e fëmijëve me ÇSA kanë vonesa në aftësitë e përbashkëta të vëmendjes, ose nuk kanë ndonjë aftësi të përbashkët vëmendjeje.

Këto janë shembuj se si fëmijët me ÇSA mund të tregojnë aftësi të ndryshme vëmendjeje të përbashkët:

• Në moshën 10-12 muaj: Kur një prind tregon në një objekt (si një lodër), shumica e fëmijëve shpejt shikojnë drejt objektit dhe pastaj kthehen tek prindërit e tyre. Fëmija imiton (kopjon) shprehjen e fytyrës së prindit; nëse prindi është duke qeshur, fëmija buzëqesh përsëri. Fëmijët me ÇSA mund të injorojnë prindin në vend të qeshjes prapa.
• Në moshën 12 deri në 14 muaj: Nëse fëmija dëshiron një lodër ose një objekt tjetër për të cilin ata janë të interesuar, por nuk mund të arrijnë, shumica e fëmijëve e tregojnë atë. Në vend që të tregojë një objekt, një fëmijë me ÇSA mund ta sjellë prindin e saj në objekt, duke shmangur kontaktin me sy. Ose fëmija mund të marrë dorën e prindit të saj dhe ta vendosë atë në objekt, në vend që të tregojë atë.
• Në moshën 14 deri në 16 muaj: Shumica e fëmijëve mund të tregojnë objekte dhe të shikojnë mbrapa dhe me radhë ndërmjet objekteve dhe prindërve të tyre. Kjo i ndihmon ata të tregojnë interesin e tyre në një objekt dhe të ndajnë përvojën me një prind. Një fëmijë me ÇSA nuk shikon në një objekt së bashku me prindin e saj. Në vend të kësaj, fëmija tregon për një objekt vetëm kështu që prindi e merr atë për të.